Một doanh nhân nhắn cho tôi vào chiều 10/4, sau khi bà Nguyễn Thị Như Loan, cựu Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Quốc Cường Gia Lai, bị tuyên 18 tháng tù, cho hưởng án treo.

Bà Loan bị truy tố ở khung 10 đến 20 năm tù, tội Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thiệt hại hơn 542 tỷ đồng. Đến ngày xét xử, hậu quả được khắc phục hoàn toàn. Hội đồng xét xử viện dẫn mục 2.3 phần III Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, theo đó "trường hợp đến mức xử lý hình sự thì ưu tiên các biện pháp khắc phục hậu quả kinh tế trước".

Đây là một trong những trường hợp đầu tiên cơ quan tố tụng viện dẫn tinh thần Nghị quyết 68 trong lập luận. Tòa xác định Công ty Cổ phần Quốc Cường Gia Lai có đóng góp lớn về thuế, góp phần tạo việc làm ổn định cho hàng nghìn người lao động, có nhiều hoạt động thiện nguyện, giúp đảm bảo an sinh xã hội... Bị cáo trực tiếp hưởng lợi lớn nhưng đã chủ động nộp lại toàn bộ số tiền hưởng lợi để khắc phục toàn bộ hậu quả thuộc trách nhiệm của bị cáo, đảm bảo thu hồi đầy đủ tài sản của Nhà nước.

Tôi cũng cho rằng, nó mở ra một tín hiệu tốt.

Nhưng cũng trong tháng này, có một tín hiệu khác cho doanh nghiệp. Dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự đề xuất mở rộng phạm vi các tội danh mà doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm hình sự.

Điều 76 Bộ luật Hình sự hiện hành giới hạn pháp nhân ở 33 tội danh, chủ yếu thuộc nhóm trật tự quản lý kinh tế và môi trường. Dự thảo muốn bổ sung nhóm thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm; các tội về tài sản như cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản; cùng các tội về sử dụng đất đai.

Trên lý thuyết thì hai chiều hướng này có thể cùng tồn tại. Nhưng trong công việc, tôi hiểu rằng, đó không phải hai tín hiệu bổ sung cho nhau mà là hai tín hiệu ngược chiều.

Nghị quyết 68 yêu cầu khi xử lý sai phạm kinh tế phải ưu tiên biện pháp dân sự, kinh tế, hành chính trước, chỉ khi vi phạm đến mức bắt buộc phải xử lý hình sự thì mới áp dụng chế tài hình sự. Nghị quyết 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật cũng nhấn mạnh "không hình sự hóa các mối quan hệ kinh tế, hành chính, dân sự". Kết luận số 182-KL/TW của Bộ Chính trị thậm chí đi xa hơn cho lĩnh vực đất đai, xác định rõ xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng.

Trong khi đó đề xuất mở rộng diện pháp nhân bị truy cứu sang đúng những lĩnh vực phát sinh trong vận hành hàng ngày của mọi doanh nghiệp như thuế, bảo hiểm, lao động và đất đai.

Cơ quan soạn thảo viện dẫn khuyến nghị của Lực lượng đặc nhiệm tài chính chống rửa tiền FATF và Nhóm châu Á Thái Bình Dương APG làm cơ sở cho việc mở rộng. Tuy nhiên các khuyến nghị này vốn chỉ tập trung vào phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố, không phải căn cứ để đưa doanh nghiệp vào mọi sai phạm thuế hay bảo hiểm xã hội.

Tại Việt Nam, doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) chiếm 97-98% tổng số doanh nghiệp, đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế. Doanh nghiệp siêu nhỏ (doanh thu dưới 10 tỷ đồng) chiếm khoảng 65%, trong khi doanh nghiệp nhỏ (doanh thu dưới 100 tỷ đồng) chiếm khoảng 25%. Doanh nghiệp lớn chỉ chiếm khoảng 2-3%.

Sau hơn 8 năm Bộ luật Hình sự 2015 có hiệu lực với chế định khởi tố pháp nhân thương mại, số vụ doanh nghiệp bị truy tố/khởi tố là 16 vụ, chiếm tỷ lệ 0,0023% trên tổng số hơn 688.000 vụ án hình sự - một tỷ lệ "siêu nhỏ".

Nguyên nhân được xác định do quy định hiện hành còn quá hẹp và chưa rõ ràng, khiến các cơ quan tố tụng lúng túng trong áp dụng. Tuy nhiên, cái thiếu không hẳn là tội danh mà vấn đề còn có thể nằm ở năng lực điều tra tài chính, kế toán.

Mở rộng danh sách tội danh mà không đi kèm năng lực thực thi chỉ tạo ra hai kết quả. Hoặc là luật bất động trên giấy. Hoặc là áp dụng tùy nghi. Mà tùy nghi trong tố tụng hình sự với doanh nghiệp sẽ gây bất lợi hơn cho chính những doanh nghiệp yếu thế nhất.

Chế định pháp nhân phải chịu trách nhiệm hình sự là cần phải có trong hệ thống pháp luật hình sự. Ở các nền kinh tế phát triển, chế định này là trụ cột của quản trị doanh nghiệp. Nhưng để mở rộng không phản tác dụng, dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự cần ba điều kiện tối thiểu.

Thứ nhất, cần luật hóa rõ ngưỡng phân định giữa vi phạm hành chính và tội phạm trong từng nhóm tội danh mới bổ sung, không để Nghị định dưới luật tự do ấn định. Thứ hai, ghi nhận thành nguyên tắc chung của Bộ luật Hình sự việc ưu tiên biện pháp phi hình sự với doanh nghiệp, đồng bộ với Nghị quyết 68, Nghị quyết 66 và Kết luận 182. Nếu nguyên tắc này chỉ nằm trong Nghị quyết mà không đi vào luật thì nó sẽ tiếp tục phụ thuộc vào thiện chí của từng hội đồng xét xử. Thứ ba, cần đánh giá tác động tới người lao động và chủ nợ trước khi áp dụng đình chỉ hoạt động với doanh nghiệp bởi bản án dành cho công ty luôn kéo theo hậu quả cho những người không có lỗi.

Trong vụ án của bà Như Loan, số tiền 407 tỷ đồng khắc phục hậu quả là chìa khóa mở cánh cửa Nghị quyết 68. Nhưng đa số doanh nghiệp Việt Nam không có chìa khóa ấy. Họ là những công ty vừa rời mô hình hộ kinh doanh, những xưởng sản xuất đang nợ bảo hiểm, những nhà thầu chậm thuế truy thu.

Nếu mở rộng phạm vi định tội pháp nhân sang thuế, bảo hiểm, lao động và đất đai mà không luật hóa ngưỡng phi hình sự thì Nghị quyết 68 sẽ là cơ hội cho những doanh nhân đủ tiền để tự bảo vệ, còn rủi ro hình sự vẫn đè nặng lên số còn lại.

Hoàng Hà