Ông đề xuất cần có các "meta-expert" (siêu chuyên gia), hoặc những tổ chức tương tự, để giúp xác định ai thực sự là "expert".

Mặc dù tính thực tiễn của đề xuất này cần được cân nhắc thêm, chính việc nó được nêu ra đã phản ánh một thực tế cấp thiết trong hoạch định chính sách: các nhà quản lý ngày càng phụ thuộc vào ý kiến chuyên gia, nhưng cũng ngày càng khó tìm đúng người cho các quyết định của mình.

Chúng ta không thiếu người được gọi là chuyên gia, cũng không thiếu người tự nhận là chuyên gia. Điều chúng ta thiếu là cách để nhận diện chuyên gia thực sự. Đây không phải là vấn đề nhỏ, bởi trong nhiều trường hợp, việc lựa chọn chuyên gia đúng hay sai có thể tác động trực tiếp đến chất lượng của các quyết định chính sách.

Người dân khi cần ý kiến chuyên môn có thể dựa vào các tiêu chuẩn đã được luật hóa như chứng chỉ hành nghề, bằng cấp hay tiêu chuẩn chuyên môn. Nhưng nhà quản lý, với vai trò là người kiến tạo các chuẩn mực, lại không có sẵn những tiêu chuẩn như vậy để dựa vào.

Khi một vấn đề đã được chuẩn hóa, ta có thể dùng tiêu chuẩn để chọn người. Nhưng khi vấn đề còn mới, chưa có chuẩn mực rõ ràng, thì ta lại phải dùng con người để hình thành tiêu chuẩn. Việc chọn chuyên gia, vì vậy, trở thành một quyết định mang tính chuyên môn.

Nghịch lý nằm ở chỗ: người cần chuyên gia lại phải có năng lực như một chuyên gia để nhận diện đúng người. Khi năng lực này không đủ, họ buộc phải dựa vào những tín hiệu dễ thấy hơn - bằng cấp, kinh nghiệm, sự hiện diện truyền thông - và từ đó mở ra khoảng trống cho "chuyên gia hình ảnh" thay thế chuyên gia có năng lực thực sự.

Vậy ai là chuyên gia?

Chuyên gia là người có hiểu biết sâu trong một lĩnh vực, và có khả năng cung cấp những nhận định đáng tin cậy giúp người khác đưa ra quyết định. Họ có thể là người được đào tạo chuyên sâu, người nghiên cứu lý thuyết, hoặc người có kinh nghiệm thực tiễn, tích lũy từ trải nghiệm. Nhưng chính sự đa dạng đó khiến việc lựa chọn đúng chuyên gia trở nên khó khăn hơn.

Chuyên gia không phải là người biết nhiều nhất, mà là người có khả năng đưa ra nhận định đáng tin cậy trong những tình huống phức tạp và không chắc chắn. Kiến thức có thể học, kinh nghiệm có thể tích lũy, nhưng khả năng phán đoán - hiểu đúng vấn đề, nhìn thấy các đánh đổi, và chấp nhận hệ quả của lựa chọn - mới là yếu tố phân biệt chuyên gia thực sự với người chỉ "trông giống chuyên gia". Khi tiêu chí đánh giá không chạm tới năng lực này, thị trường sẽ tiếp tục trao cơ hội cho những người nói hay, thay vì những người giúp cải thiện chất lượng của các quyết định.

Tình trạng này rất dễ xảy ra khi những tiêu chí hình thức lấn át những tiêu chí nội dung vốn khó đo lường. Người ta có thể dễ dàng nhìn thấy bằng cấp, số năm kinh nghiệm hay sự hiện diện truyền thông. Trong khi đó, yếu tố cốt lõi - khả năng nhận diện vấn đề và đưa ra nhận định - lại khó đánh giá hơn nhiều. Vấn đề càng trở nên phức tạp khi marketing được dùng thay cho năng lực. Những người nói hay thường xuất hiện nhiều và vì thế dễ được tin. Ngược lại, những người làm tốt nhưng ít xuất hiện lại dễ bị bỏ qua. Thị trường vì thế có xu hướng "thưởng" cho hình ảnh chuyên gia thay vì năng lực thực chất.

Điều nguy hiểm không nằm ở việc thiếu chuyên gia, mà ở việc sử dụng sai chuyên gia. Hệ quả không chỉ là lãng phí chi phí tư vấn, mà còn là sai hướng đi, lãng phí cơ hội, hoặc đưa ra những quyết định "có vẻ hợp lý" nhưng thực chất lại sai lầm.

Không có một công thức hoàn hảo để nhận diện chuyên gia. Nhưng trong bối cảnh này, có thể bắt đầu từ một số câu hỏi tối thiểu.

Thứ nhất, họ có đặt câu hỏi trước khi trả lời không? Người hời hợt thường trả lời ngay, người có năng lực sẽ làm rõ vấn đề trước.

Thứ hai, họ có thừa nhận giới hạn không? Những câu trả lời "chắc chắn tuyệt đối" thường đáng nghi ngại; người dám nói "không chắc" thường là người hiểu sâu hơn.

Thứ ba, họ có nhìn thấy các đánh đổi không? Mọi quyết định đều có lợi ích và chi phí; nếu mọi thứ đều "win-win", rất có thể vấn đề đã bị đơn giản hóa.

Thứ tư, họ có gắn với hệ quả thực tế không? Chuyên gia không chỉ nói "nên làm gì", mà còn hiểu "sẽ xảy ra điều gì nếu làm".

Thứ năm, họ có thay đổi quan điểm khi có dữ liệu mới không? Chuyên gia thực sự cập nhật thông tin; "chuyên gia hình ảnh" thường cố giữ lập trường để bảo vệ uy tín.

Cuối cùng, họ có "dấu vết chuyên môn" hay không? Một chuyên gia thực sự thường để lại dấu vết trong lĩnh vực của mình - đó có thể là công bố được giới chuyên môn ghi nhận, hoặc những sản phẩm, mô hình, quyết định có giá trị sử dụng thực tế. Quan trọng hơn, những dấu vết này phải có thể kiểm chứng và được cộng đồng liên quan thừa nhận. Không có dấu vết, rất khó để là chuyên gia; nhưng có dấu vết cũng chưa đủ, nếu không được kiểm chứng.

Không thể loại bỏ hoàn toàn tình trạng này, cũng như không thể kỳ vọng luôn có sẵn một "meta-expert" để chọn đúng người. Nhưng có thể bắt đầu từ việc thay đổi cách đánh giá. Khi người ra quyết định biết đặt đúng câu hỏi, biết nhìn vào năng lực phán đoán thay vì hình ảnh bề ngoài, thì vai trò của chuyên gia mới thực sự được đặt đúng chỗ. Và khi đó, giá trị của một chuyên gia không nằm ở việc họ được mời đến bao nhiêu lần, mà ở chỗ những nhận định của họ giúp người khác hiểu đúng vấn đề đến đâu, trước khi đi đến quyết định.

Khi cách đánh giá không thay đổi, thị trường sẽ tiếp tục trao cơ hội cho những người "trông giống chuyên gia", thay vì những người thực sự là chuyên gia.

Trần Thị Quang Hồng