Lúc ấy, tranh cãi không chỉ dừng ở nội dung nhạy cảm mà còn ở câu hỏi lớn hơn: làm sao một cuốn sách có thể được "thả" vào tay học sinh mà không có hệ thống kiểm soát rõ ràng về độ tuổi, sự phù hợp?

Hôm nay, sự cố link web đen xuất hiện ngay trong "Vở bài tập Tin học lớp 3" (Nhà xuất bản Đại học Huế, trang 59) lại một lần nữa chứng minh khoảng trống ấy không chỉ tồn tại, mà còn xảy ra ở cả lĩnh vực số - lĩnh vực hiện đại và ngày càng dễ tiếp cận hơn với học sinh.

Sự việc đơn giản nhưng đáng báo động. Bài tập yêu cầu học sinh truy cập một đường dẫn để thực hành thao tác cuộn chuột và nhận xét chức năng tìm kiếm video. Tên link gợi ý nội dung thiếu nhi, nhưng thực tế lại dẫn đến trang web chứa "nội dung không phù hợp với môi trường giáo dục".

Nhà xuất bản khẳng định thời điểm biên soạn, link vẫn dẫn đến video bài hát thiếu nhi. Trường Tiểu học 8-4 Mộc Châu (Sơn La) cũng xác nhận sách đã dùng ba năm mà chưa từng xảy ra vấn đề. Rõ ràng, đây không phải lỗi in ấn cố ý, mà là "sự cố kỹ thuật" - cách nói tránh của Công ty Đại Trường Phát khi thừa nhận link đã bị thay đổi, có thể do bị hack, đổi chủ tên miền hoặc bị chiếm quyền. Họ khẩn trương khắc phục và khuyên học sinh, phụ huynh không truy cập. Thế nhưng, lời khuyên muộn màng ấy không xóa được nỗi lo của hàng nghìn phụ huynh: con mình có thể đã click vào link đó, và nếu không may, đã tiếp xúc với thứ chưa phù hợp với tuổi các em.

Đây không còn là chuyện một link hỏng. Đây là minh chứng cho một khoảng trống hệ thống: chúng ta chưa có kho dữ liệu giáo dục chuẩn hóa. Sách in vẫn được biên soạn, duyệt, phát hành theo quy trình truyền thống, nhưng khi đưa yếu tố số vào - dù chỉ là một đường dẫn - thì mọi thứ trở nên mong manh. Không ai chịu trách nhiệm toàn diện cho tính bền vững và an toàn của link đó sau khi sách đã in hàng chục nghìn bản. Không có cơ chế tự động kiểm tra định kỳ. Không có nền tảng trung tâm để Nhà xuất bản cập nhật thay đổi mà không phải thu hồi sách.

Các nền giáo dục tiến bộ đã sớm tìm cách ngăn ngừa những nguy cơ này bằng quy định mọi nguồn tham khảo điện tử đưa vào học đường đều nằm dưới trách nhiệm chung của nhà xuất bản, nhà trường và giáo viên. Không ai được tùy tiện chèn link từ mạng xã hội hay nền tảng giải trí chung. Ở Pháp, ưu tiên tuyệt đối thuộc về các nền tảng được Bộ Giáo dục thẩm định: Eduscol (cổng thông tin chính thức của Bộ), Réseau CANOPE (mạng lưới tài nguyên giáo dục quốc gia) hoặc các nền tảng thương mại chuyên biệt uy tín như Padlet phiên bản giáo dục. Nếu một link nào đó bị thay đổi, nhà xuất bản phải chịu trách nhiệm pháp lý và kỹ thuật. Họ không thể "đẩy" trách nhiệm cho học sinh hay phụ huynh. Hệ thống này không chỉ bảo vệ trẻ em mà còn tạo ra lòng tin cho toàn xã hội: phụ huynh biết rằng con mình mở sách ra là an toàn, giáo viên không phải lo "có gì đó trôi nổi trên mạng".

Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi số giáo dục mạnh mẽ. Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 nhấn mạnh kỹ năng số, học sinh lớp 3 đã phải làm quen với máy tính, chuột, tìm kiếm. Nhưng chuyển đổi số mà không có "hệ miễn dịch" thì khác nào đưa dao sắc vào tay trẻ con - hình ảnh tôi từng dùng khi bàn về AI.

Chúng ta cần ngay một kho tư liệu phục vụ giáo dục được xây dựng bài bản, cập nhật thường xuyên. Kho tư liệu này phải bao gồm cả sách báo in (tư liệu cứng) lẫn tài liệu nghe nhìn, video, bài giảng số (tư liệu mềm). Mỗi tài liệu cứng cần được dán nhãn thẩm định rõ ràng: độ tuổi phù hợp, mức độ nhạy cảm, khuyến cáo sử dụng. Mỗi tài liệu mềm phải được lưu trữ trên nền tảng ổn định, thuộc quyền quản lý trực tiếp của ngành giáo dục - không để nằm rải rác trên các máy chủ cá nhân hay nền tảng thương mại không chuyên.

Và để giải quyết triệt để vấn đề link chết, link hỏng, link biến chất, có thể tham khảo xu hướng của các nhà xuất bản lớn trên thế giới: chuyển sang sử dụng QR động thay vì đường dẫn web cố định hay QR tĩnh. QR động chỉ là một mã ngắn gọn, nhưng đằng sau nó là một đường dẫn trung gian do chính nhà xuất bản kiểm soát. Khi phát hiện link gốc bị lỗi, không còn phù hợp, hoặc bị hack, nhà xuất bản có thể thay đổi đích đến trong tích tắc mà không cần in lại sách. Học sinh quét QR vẫn thấy nội dung đúng, an toàn, được cập nhật. Công nghệ này không đắt đỏ, đã được áp dụng rộng rãi ở châu Âu và Mỹ trong sách giáo khoa, tài liệu tham khảo.

Từ 2024, các nhà xuất bản lớn Pearson, Nathan, Hachette Éducation bắt đầu sử dụng các mã QR động để giúp độc giả có được thông tin cập nhật của ấn phẩm. Mã QR dẫn người đọc đến một đường dẫn cố định, được quản lý bởi nhà xuất bản, và đường dẫn ấy kết nối với một đường dẫn do nhà xuất bản quyết định. Nói cách khác, quyển sách được phát hành vào năm 2024 có thể nhận được hình ảnh chụp vào năm 2026 nếu nhà xuất bản thay đổi đường dẫn cuối. Đến nay, theo nền tảng nghiên cứu thị trường market.us, 64% mã QR được sử dụng là mã động.

Sự cố lần này là cơ hội để nhìn thẳng vào các khoảng trống và lấp đầy nó.

Trước mắt, cơ quan quản lý nhà nước cần yêu cầu các nhà xuất bản cung cấp mã QR động (thay vì đường dẫn cuối cố định) và có bộ phận kiểm tra rà soát đường dẫn cuối thường xuyên. Ở tầm nhìn xa hơn, bố trí một đơn vị đầu mối hoặc bộ phận chuyên trách trong cơ cấu hiện có của Bộ Giáo dục và Đào tạo là cần thiết để thiết lập danh sách trắng - vùng đệm an toàn với các nền tảng số giáo dục, nhằm bảo đảm an toàn thông tin cho học sinh.

Nhà xuất bản phải chịu trách nhiệm lâu dài với mọi link họ đưa vào sách. Giáo viên và phụ huynh cần được đào tạo để nhận biết rủi ro. Còn học sinh - những đứa trẻ đang học cách sử dụng công nghệ - cần được bảo vệ bằng hệ thống chứ không phải bằng lời khuyên "đừng nhấn chuột".

Võ Nhật Vinh