Anh hoài nghi con số và thắc mắc, liệu Việt Nam có cơ hội hút nguồn vốn ngoại lớn như thế không?

Tôi nhắn lại "hên, xui".

Cớ sự của chuyện này là thế nào?

Ngày 8/4, FTSE Russell công bố báo cáo phân loại thị trường giữa kỳ, xác nhận thị trường chứng khoán Việt Nam được nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp từ tháng 9/2026.

Nhưng nâng hạng thì không đảm bảo bao nhiêu tiền sẽ vào. Tất cả chỉ là ước tính.

Chẳng hạn, theo ông Bùi Hoàng Hải, Phó chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (SSC), trong một năm tới, tháng 9/2026 đến 9/2027, kỳ vọng tiền vào chỉ là 1,5-1,6 tỷ USD từ quỹ thụ động, với phần trọng số của Việt Nam rất nhỏ, 0,04%. Dòng vốn ước tính đó phụ thuộc vào sự phân bổ vào các quỹ thị trường mới nổi, và con số có thể thay đổi, tăng nhiều hoặc giảm nhiều trong bối cảnh bất ổn hiện nay. Trọng số 0,04% cũng có thể tăng giảm tùy tình hình.

Ngoài quỹ thụ động, còn có các quỹ chủ động. Có quan điểm cho rằng số lượng và giá trị từ các nhà đầu tư chủ động sẽ lớn gấp vài lần con số của các quỹ thụ động, tùy thuộc vào chiến lược và khẩu vị của họ.

Tuy nhiên quyết định của quỹ chủ động không chỉ phụ thuộc vào Việt Nam mà còn tùy vào các lựa chọn khác. Song song với việc nâng hạng Việt Nam, một số thị trường khác cũng đang được chú ý như Hy Lạp, Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ. Giới đầu tư ở London chẳng hạn đang chú ý tới Hy Lạp nhiều hơn Việt Nam.

Hy Lạp đã liên tục tăng điểm trong năm 2025 - cao hơn mức bình quân của châu Âu, và nền kinh tế Hy Lạp đã hồi phục "ngoạn mục" (từ của IMF) từ nợ nần. Ngoài ra, FTSE cũng sẽ nâng hạng thị trường Hy Lạp từ mới nổi bậc cao lên nhóm phát triển. Điều đó cho thấy không chỉ Việt Nam đang ở trong cuộc chơi nâng hạng, và dòng tiền của một số thị trường nước ngoài có trật tự ưu tiên của nó.

Nói vậy không có nghĩa là chúng ta không được kỳ vọng tiền sẽ vào nhiều, mà đó chỉ là một trong các kịch bản. Vẫn còn một kịch bản khác là tiền sẽ rút ra khỏi các nền kinh tế mới nổi ở châu Á và đầu tư vào nhóm mới nổi ở nơi khác. Nhiều dự báo của các tổ chức quốc tế đang đánh giá châu Á, đặc biệt là nhóm thị trường mới nổi, sẽ bị ảnh hưởng xấu nhất từ cuộc chiến ở Iran do bất ổn năng lượng, sự lên giá của chi phí vận chuyển và rủi ro đứt gãy các chuỗi cung ứng. Lạc quan là tốt nhưng không nên lạc quan quá.

Vậy con số 25 tỷ USD ở đâu ra?

Nó đến từ một dự báo của World Bank, rằng Việt Nam sẽ thu hút thêm 25 tỷ USD vốn đầu tư quốc tế cho tới 2030 khi nâng hạng thị trường chứng khoán. Nhận định này có từ trước chiến tranh thương mại toàn cầu 2.0, xung đột ở Iran; và tính tới 2030 - nghĩa là còn nhiều bất định phía trước. Con số thật ra còn lớn hơn nữa với chữ "nếu": "nếu Việt Nam cải cách mạnh mẽ ngành bảo hiểm, quỹ đầu tư, cùng giải pháp cải thiện môi trường đầu tư... có thể mang lại khoản đầu tư lên tới 78 tỷ USD cho thị trường vốn".

Một điều cần lưu ý là trước khi được nâng hạng, thị trường chứng khoán Việt Nam đã kéo dài chuỗi bán ròng của khối ngoại sang phiên thứ 13 liên tiếp. Tính từ đầu năm 2026 đến cuối tháng 3, nhà đầu tư ngoại đã rút tổng cộng hơn 30.000 tỷ đồng, tăng khoảng 18% so với cùng kỳ. Biến động tỷ giá, "rổ hàng hóa" kém đa dạng là nguyên nhân thường được trích dẫn.

Thu hút tiền nước ngoài vào chứng khoán đã khó, giữ tiền không chảy ra lại càng khó. Chữ "nếu" trong báo cáo của World Bank về 25 tỷ USD cho thấy, muốn có dòng tiền vào, và đặc biệt là giữ được nó không chảy ra trở lại, thì phải cải cách mạnh mẽ thị trường tài chính.

Cụ thể là cải cách điều gì?

Bài học từ Hàn Quốc mang đến một gợi ý.

Đầu tháng 4, Hàn Quốc tuyên bố cải cách mạnh mẽ trên thị trường chứng khoán và hệ thống luật lệ công ty. Bộ trưởng Tư pháp Jung Sung-ho cho biết Hàn Quốc cam kết mở rộng nghĩa vụ của các thành viên hội đồng quản trị với cổ đông và tăng cường bảo vệ pháp lý cho các nhà đầu tư thiểu số trước quyết định bất công của doanh nghiệp.

Các cải cách cũng quy định việc hủy bỏ cổ phiếu quỹ và củng cố tính độc lập của hội đồng quản trị để tăng cường minh bạch. Nhìn chung, các biện pháp này nhằm củng cố hình ảnh Hàn Quốc như một nền kinh tế dựa trên luật lệ, cân bằng giữa nhu cầu thu hút đầu tư với quyền điều tiết của chính phủ.

Ông Jung cũng nhấn mạnh Hàn Quốc muốn đoạn tuyệt với kỷ nguyên mà Nhà nước thông đồng với các tập đoàn lớn thao túng nền kinh tế, trong bối cảnh nhiều vụ kiện của công ty nước ngoài với chính phủ nước này đang được thúc đẩy trở lại.

Nếu bài học từ Hàn Quốc gây lo ngại về sự khập khiễng do khác biệt trình độ phát triển, có thể nhìn vào Ấn Độ - một thị trường mới nổi.

Ấn Độ đã chứng minh rằng, áp dụng các chuẩn mực quốc tế về minh bạch và bảo vệ cổ đông thiểu số đã góp phần đảo ngược lo ngại về duy trì xếp hạng. Họ thắt chặt quy định về tính độc lập của hội đồng quản trị và trách nhiệm giải trình của ban lãnh đạo, những điểm mà Hàn Quốc cũng đang thực hiện.

Mặt khác, nhận thức được vai trò đang tăng lên của nhà đầu tư nhỏ lẻ, và rủi ro với hoạt động đầu tư thông qua sản phẩm phái sinh, họ nâng mức ký quỹ cần thiết, yêu cầu công ty môi giới minh bạch cảnh báo rủi ro đầu tư, song song với gia tăng đào tạo cho nhà đầu tư.

Cuối cùng, để nâng hàng hóa cho thị trường, họ nhắm vào đẩy mạnh hỗ trợ niêm yết cho doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Về cơ bản, họ kiện toàn ba điểm: tăng trách nhiệm giải trình của công ty niêm yết, gia tăng bảo vệ nhà đầu tư nhỏ, và tăng hàng hóa cho thị trường, giúp doanh nghiệp vừa và nhỏ huy động vốn qua chứng khoán.

Những thay đổi này không chỉ để đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư quốc tế, mà còn tạo ra môi trường chuyên nghiệp hơn cho chính nhà đầu tư nội. Nhưng nó không phải là "bữa trưa miễn phí". Nhà đầu tư nước ngoài vào nhiều hơn, thị trường thích ứng với luật chơi quốc tế hơn thì trách nhiệm giải trình của hội đồng quản trị công ty niêm yết, khả năng xảy ra các vụ kiện giữa nhà đầu tư nước ngoài với lãnh đạo công ty niêm yết, thậm chí là với chính phủ sẽ, dễ diễn ra nhiều hơn. Nhiều thông tin trước nay chỉ ở dạng đồn đoán sẽ được minh bạch ở tòa án hay các tài liệu công khai.

Khi thị trường minh bạch hơn, thông tin đầy đủ hơn và các sản phẩm đầu tư đa dạng hơn, không chỉ vốn nước ngoài thay đổi cách nhìn về Việt Nam mà dòng vốn trong nước cũng thay đổi. Thay vì coi thị trường cổ phiếu như một nơi cờ bạc đầy rủi ro, nhiều người sẽ nhìn nhận đây là nơi đầu tư dài hạn.

Về dài hạn, nội lực mới là yếu tố then chốt để phát triển bền vững, thay vì phụ thuộc vào kỳ vọng về con số 25 tỷ USD vốn ngoại. Thực tế, nguồn lực tài chính trong dân cư hiện nay là rất lớn, ví dụ lượng tiền gửi tiết kiệm tại hệ thống ngân hàng đã gần 8 triệu tỷ đồng (khoảng hơn 300 tỷ USD), chưa kể khối lượng tài sản đáng kể đang tích trữ dưới dạng vàng và bất động sản. Ngay cả trong thị trường chứng khoán, từ lâu vốn nội đã là "lực kéo" chính của thị trường. Năm 2025, nhà đầu tư nước ngoài bán ròng kỷ lục hơn 135 nghìn tỷ nhưng chứng khoán Việt Nam vẫn vượt đỉnh lịch sử.

Tuy nhiên, một bộ phận lớn của dòng vốn nội này đang trú ẩn trong vàng, hoặc có xu hướng luân chuyển cục bộ trong các khu vực bất động sản mang tính đầu cơ.

Vì vậy, nâng hạng chứng khoán hay trung tâm tài chính quốc tế không nên chỉ nhắm vào con số 25 tỷ USD vốn ngoại, mà phải xem đó là cơ hội nâng cấp và khơi thông thị trường vốn nội địa - vốn dĩ lớn hơn rất nhiều con số vốn ngoại mà ta kỳ vọng.

Hồ Quốc Tuấn