Thổ Nhĩ Kỳ tính chia tay S-400 để trở lại chương trình F-35?

Đàm phán về số phận S-400

Điện Kremlin xác nhận đang duy trì các cuộc tiếp xúc với Thổ Nhĩ Kỳ liên quan đến tương lai của tổ hợp phòng không S-400, trong bối cảnh xuất hiện nhiều thông tin cho rằng Ankara đang cân nhắc chuyển giao hệ thống này cho một quốc gia vùng Vịnh, nhằm tạo điều kiện nối lại hợp tác với Mỹ trong chương trình tiêm kích tàng hình F-35.

Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết đây là “một vấn đề đặc biệt nhạy cảm”, đồng thời xác nhận Moskva và Ankara vẫn đang trao đổi về nội dung này. Tuy nhiên, ông không bình luận về các thông tin cho rằng Thổ Nhĩ Kỳ đã đạt được thỏa thuận chuyển nhượng S-400 cho nước thứ ba.

Trong khi đó, báo Hürriyet của Thổ Nhĩ Kỳ dẫn nguồn từ nhà báo Abdulkadir Selvi cho biết, S-400 đã được bán cho một quốc gia vùng Vịnh chưa được nêu tên. Hai ứng viên thường được nhắc đến là Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Qatar, song đến nay Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ vẫn chưa xác nhận thông tin này.

Hình ảnh căn cứ không quân Murted, Thổ Nhĩ Kỳ, khi máy vận hành tải các sự kiện của hệ thống S-400 cánh cánh vào ngày 14 tháng 7 năm 2019. Ảnh TWZ

Rào cản lớn nhất trên con đường trở lại F-35

Việc Ankara mua S-400 của Nga theo hợp đồng ký năm 2017 đã làm thay đổi đáng kể quan hệ quốc phòng với Washington. Năm 2019, Mỹ chính thức loại Thổ Nhĩ Kỳ khỏi chương trình F-35 với lý do lo ngại việc vận hành đồng thời S-400 và F-35 có thể tạo ra nguy cơ rò rỉ dữ liệu nhạy cảm, liên quan đến công nghệ tàng hình của dòng tiêm kích thế hệ năm.

Trước khi bị loại khỏi chương trình, Thổ Nhĩ Kỳ không chỉ là đối tác sản xuất mà còn dự kiến mua khoảng 100 chiếc F-35A. Khoảng 30 máy bay đã hoàn thiện cho Ankara sau đó được chuyển giao cho Không quân Mỹ.

Tại Hội nghị Thượng đỉnh NATO gần đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump phát tín hiệu cởi mở hơn khi được hỏi về khả năng đưa Thổ Nhĩ Kỳ trở lại chương trình F-35. Ông cho rằng Ankara “trung thành hơn nhiều quốc gia khác”, dù không đề cập cụ thể tới điều kiện để khôi phục hợp tác.

Giới quan sát nhận định nếu Thổ Nhĩ Kỳ không còn sở hữu hoặc vận hành S-400, đây sẽ là bước đi quan trọng nhằm tháo gỡ các lệnh trừng phạt theo Đạo luật Chống đối thủ của Mỹ thông qua trừng phạt (CAATSA) và mở đường cho tiến trình xem xét khôi phục tư cách thành viên F-35.

Lợi ích của F-35 được đánh giá vượt xa S-400

Theo nhiều chuyên gia, từ góc độ chiến lược, việc quay trở lại chương trình F-35 mang lại lợi ích lâu dài lớn hơn nhiều so với việc tiếp tục duy trì S-400.

Ngoài việc sở hữu tiêm kích tàng hình thế hệ năm, Ankara còn có cơ hội khôi phục vai trò trong chuỗi cung ứng toàn cầu của F-35. Lockheed Martin dự báo đến thập niên 2030 sẽ có hơn 600 máy bay F-35 hoạt động tại hơn 10 quốc gia châu Âu, tạo ra hệ sinh thái bảo dưỡng, huấn luyện và sản xuất quy mô lớn mà Thổ Nhĩ Kỳ từng tham gia trước khi bị loại khỏi chương trình.

Lễ bàn giao chiếc F-35A đầu tiên của Thổ Nhĩ Kỳ diễn ra tại nhà máy Lockheed Martin ở Fort Worth, Texas, Hoa Kỳ vào ngày 21 tháng 6 năm 2018. Ảnh TWZ

Trong khi đó, nhiều nguồn tin cho biết các tổ hợp S-400 của Thổ Nhĩ Kỳ phần lớn vẫn được cất giữ thay vì triển khai thường xuyên. Một số báo cáo gần đây cũng đặt dấu hỏi về hiệu quả tác chiến của hệ thống này trong một số tình huống thực tế, dù chưa có đánh giá chính thức từ các bên liên quan.

Ở chiều ngược lại, Nga từng nhiều lần khẳng định hợp đồng mua bán S-400 không cho phép Thổ Nhĩ Kỳ tự ý chuyển giao hệ thống cho nước thứ ba nếu chưa có sự đồng ý của Moskva. Trong bối cảnh Nga đang phải tăng cường năng lực phòng không để đối phó với các cuộc tập kích bằng máy bay không người lái và tên lửa tầm xa trong xung đột Ukraine, giới phân tích cũng không loại trừ khả năng Moskva muốn thu hồi các tổ hợp S-400 này để bổ sung cho lực lượng trong nước.

Dù vậy, ngay cả khi vấn đề S-400 được giải quyết, con đường để Thổ Nhĩ Kỳ trở lại chương trình F-35 vẫn chưa hoàn toàn rộng mở. Theo quy định của Mỹ, chính quyền Tổng thống Donald Trump sẽ phải thông báo với Quốc hội rằng Ankara không còn sở hữu hoặc vận hành S-400, đồng thời cam kết không tiếp tục mở rộng hợp tác quốc phòng với Nga. Quốc hội Mỹ vẫn có quyền xem xét và phản đối nếu cho rằng các điều kiện này chưa được đáp ứng.

Giới quan sát nhận định việc Ankara có thực sự lấy lại vị trí trong chương trình F-35 hay không sẽ phụ thuộc không chỉ vào Nhà Trắng mà còn vào thái độ của Quốc hội Mỹ trong thời gian tới.

Lê Hưng