Số phận bất ngờ của S-400 tại Thổ Nhĩ Kỳ: Chưa từng trực chiến, sắp được bán lại?

Hệ thống tên lửa phòng không S-400 của Nga tại lễ duyệt binh nhân kỷ niệm Ngày Chiến thắng ở Moskva ngày 9/5/2021. Ảnh: AFP/TTXVN

Thổ Nhĩ Kỳ được cho là đang lên kế hoạch bán các hệ thống phòng không S-400 Triumf do Nga sản xuất cho một quốc gia vùng Vịnh, nhiều khả năng là Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hoặc Qatar, trong bối cảnh Moskva đang cân nhắc việc chấp thuận thương vụ và Washington phát tín hiệu có thể dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Ankara.

Theo báo Hurriyet, Ankara dự kiến chuyển nhượng các tổ hợp S-400 cho một nước thứ ba, sau khi hoàn tất các chi tiết cuối cùng của thỏa thuận. Trước đó, truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ dẫn các nguồn tin cấp cao cho biết phương án bán S-400 cho UAE đang được đưa lên bàn thảo.

Trong khi đó, người phát ngôn Điện Kremlin, Dmitry Peskov, xác nhận, Nga đã và sẽ tiếp tục trao đổi với Thổ Nhĩ Kỳ về vấn đề này.

Do không có giấy phép tái xuất, Ankara cần sự chấp thuận của Moskva nếu muốn bán lại các hệ thống S-400.

Liên quan đến mục tiêu trở lại dự án F-35

Thông tin trên xuất hiện sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu bên lề Hội nghị Thượng đỉnh NATO tại Ankara rằng, chính quyền của ông có thể xem xét dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt theo Đạo luật Chống các đối thủ của Mỹ thông qua trừng phạt (CAATSA) đối với Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời cân nhắc nối lại việc bán tiêm kích tàng hình F-35.

"Đó là quyết định mà chúng tôi sẽ đưa ra. Đây là chiếc máy bay tuyệt vời nhất và chắc chắn là điều chúng tôi sẽ xem xét", ông Trump nói.

Về các biện pháp trừng phạt CAATSA, nhà lãnh đạo Mỹ cho biết: "Chúng tôi sẽ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt. Chúng tôi không muốn trừng phạt bạn bè".

Theo các nguồn tin, để dỡ bỏ CAATSA, Tổng thống Trump phải thông báo chính thức với Quốc hội rằng các tổ hợp S-400 không còn hoạt động, Thổ Nhĩ Kỳ không còn sở hữu chúng và Ankara cam kết sẽ không thiết lập quan hệ quốc phòng tương tự với Nga trong tương lai.

Tuy nhiên, nếu Quốc hội Mỹ không bị thuyết phục rằng các điều kiện pháp lý này đã được đáp ứng, vấn đề có thể phải đưa ra bỏ phiếu.

Từ đối tác F-35 đến bị loại khỏi chương trình

Thổ Nhĩ Kỳ từng là một trong những đối tác sáng lập chương trình tiêm kích F-35 và đã đầu tư đáng kể vào dự án này.

Tuy nhiên, năm 2017, Ankara ký hợp đồng mua S-400 của Nga bất chấp nhiều cảnh báo từ Mỹ và các đồng minh NATO.

Washington nhiều lần nhấn mạnh việc đưa S-400 vào cùng môi trường hoạt động với F-35 có thể làm lộ các công nghệ tàng hình nhạy cảm của dòng tiêm kích này.

Sau khi nhận lô S-400 đầu tiên từ Nga vào năm 2019, Thổ Nhĩ Kỳ bị loại khỏi chương trình F-35 và bị Mỹ áp đặt các lệnh trừng phạt theo CAATSA.

Theo giới quan sát, Ankara mua S-400 vì khi đó nước này cần gấp một hệ thống phòng không tầm xa trong bối cảnh môi trường an ninh khu vực xấu đi, trong khi các hệ thống Patriot của Mỹ hay SAMP/T của châu Âu hoặc bị từ chối, hoặc giao hàng quá chậm.

Một số chuyên gia cũng cho rằng quyết định này nhằm khẳng định mức độ tự chủ chiến lược của Thổ Nhĩ Kỳ.

Vì sao Ankara chưa từng kích hoạt S-400?

Dù chấp nhận nhiều rủi ro để mua S-400, Thổ Nhĩ Kỳ chưa bao giờ đưa hệ thống này vào trực chiến.

Theo nhiều nhà phân tích, Ankara cố tình để các tổ hợp S-400 trong tình trạng niêm cất nhằm duy trì hy vọng được Mỹ cho phép quay trở lại chương trình F-35.

Đây cũng được cho là lý do Ankara loại S-400 khỏi dự án phòng không nhiều tầng "Steel Dome" đang được nước này phát triển và tiếp tục theo đuổi việc mua Patriot hoặc SAMP/T.

Việc bán S-400 cho nước thứ ba được xem là lời giải cuối cùng cho bài toán làm thế nào để thuyết phục Washington chấp thuận nối lại thương vụ F-35.

Trước đó, nhiều phương án từng được đưa ra như giữ S-400 ở trạng thái không hoạt động, tháo dỡ hệ thống, chuyển tới căn cứ quân sự Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ hoặc bán lại cho chính Nga.

Năm 2024, cựu Bộ trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Cavit Caglar cũng từng đề xuất Ankara bán S-400 cho một nước thứ ba, khi đó gợi ý Ấn Độ hoặc Pakistan là những khách hàng tiềm năng.

Tuy nhiên, theo báo Hurriyet, Ankara dường như đang lựa chọn phương án an toàn hơn là chuyển giao hệ thống cho một quốc gia Vùng Vịnh - khu vực vừa trải qua các cuộc tấn công bằng tên lửa quy mô lớn trong xung đột với Iran.

Nhiều yếu tố khiến S-400 dần mất giá trị

Theo Bloomberg, Mỹ có thể chuyển giao trước một lô gồm 6 tiêm kích F-35 cho Thổ Nhĩ Kỳ nếu lệnh cấm được dỡ bỏ. Trước khi bị loại khỏi chương trình, Ankara từng có kế hoạch mua khoảng 40 chiếc F-35.

Sau Hội nghị NATO, Tổng thống Recep Tayyip Erdogan cũng cho biết ông Trump ủng hộ việc cung cấp F-35 và bày tỏ hy vọng Washington sẽ thực hiện cam kết.

Trong khi đó, lực lượng không quân Thổ Nhĩ Kỳ hiện chủ yếu vẫn sử dụng các tiêm kích F-16 đời cũ, trong khi Israel đã vận hành biến thể F-35I Adir và Hy Lạp dự kiến tiếp nhận những chiếc F-35 đầu tiên từ năm 2028.

Mặc dù đang phát triển tiêm kích thế hệ năm KAAN, Ankara được cho là sẽ còn mất nhiều năm nữa mới có thể đưa loại máy bay này vào trực chiến.

Bên cạnh đó, kể từ khi tiếp nhận S-400, ngành công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ đã chuyển mạnh sang phát triển các hệ thống nội địa. Theo chuyên gia quốc phòng Sinan Elgin, một hệ thống nước ngoài như S-400 khó có thể tích hợp hoàn toàn vào mạng lưới phòng không "Steel Dome" (Vòm Thép), vốn đòi hỏi mọi thành phần phải kết nối và trao đổi dữ liệu đồng bộ.

Ngoài ra, tuổi thọ của các tên lửa đánh chặn S-400 đã giảm theo thời gian. Do các tổ hợp hiện không hoạt động, việc bảo dưỡng sẽ cần đến sự hỗ trợ của Nga, điều có thể khiến Ankara đối mặt với các biện pháp trừng phạt mới.

Tổng hợp các yếu tố trên có thể là nguyên nhân khiến Thổ Nhĩ Kỳ sẵn sàng từ bỏ S-400 để đổi lấy cơ hội đưa F-35 trở lại lực lượng không quân.

Thu Hằng/Báo Tin tức và Dân tộc