Món quà khác thường của Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ: Cả NATO bất ngờ và thông điệp từ Ankara

Thay vì những món quà lưu niệm quen thuộc như sách, đồ thủ công hay rượu vang, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan đã tặng cho mỗi nguyên thủ và người đứng đầu Chính phủ tham dự Hội nghị thượng đỉnh NATO một khẩu súng lục ổ quay Gümüşay.357 Magnum, khắc tên riêng của từng người, kèm theo đạn thật.

Món quà nhanh chóng thu hút sự chú ý của truyền thông quốc tế không kém các quyết định được thông qua tại hội nghị. Nhưng đằng sau sự bất ngờ ấy không chỉ là một lựa chọn quà tặng khác thường. Động thái này còn phản ánh cách Ankara muốn giới thiệu ngành công nghiệp quốc phòng đang trỗi dậy của nước này, đồng thời gửi đi một tín hiệu chính trị tới các đồng minh trong bối cảnh NATO bước vào giai đoạn tăng tốc tái vũ trang.

Món quà khiến cả NATO bất ngờ

Theo Reuters, khẩu súng mà ông Erdogan lựa chọn là mẫu Gümüşay .357 Magnum, loại súng ổ quay sáu viên do Tổng công ty Công nghiệp Cơ khí và Hóa chất Thổ Nhĩ Kỳ (MKE) sản xuất từ những năm 1990. Mỗi khẩu được đặt trong hộp gỗ có quốc kỳ Thổ Nhĩ Kỳ, biểu tượng NATO và dòng chữ giới thiệu đây là khẩu súng ổ quay đầu tiên được sản xuất tại quốc gia nằm trải dài trên hai lục địa Á-Âu.

Không giống những món quà mang tính trưng bày, khẩu súng là vũ khí hoạt động bình thường, đi kèm đạn thật. Điều này nhanh chóng biến món quà ngoại giao mang tính biểu tượng thành một bài toán pháp lý và an ninh cho các đoàn tùy tùng.

Thủ tướng Bỉ Bart De Wever chỉ biết trong hành lý của mình có một khẩu súng sau khi máy bay hạ cánh tại Brussels và lập tức bàn giao cho cảnh sát sân bay để niêm phong trong két an toàn. Khẩu súng dành cho Thủ tướng Anh Keir Starmer phải ở lại Đại sứ quán Anh tại Ankara, bởi luật pháp xứ sở sương mù không cho phép nhập khẩu súng còn khả năng khai hỏa. Chỉ sau khi được vô hiệu hóa hoàn toàn, khẩu súng mới có thể được chuyển về Anh.

Thủ tướng Canada Mark Carney mang khẩu súng về nhưng để lại số đạn tại Thổ Nhĩ Kỳ, còn Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen dự định vô hiệu hóa súng trước khi trao tặng cho một bảo tàng quân sự.

Nhiều lãnh đạo khác, trong đó có Thủ tướng Hà Lan, Đức và Thụy Điển, cũng buộc phải tạm gửi lại quà ở Ankara hoặc chờ hoàn tất thủ tục nhập khẩu theo luật nước mình. Trong khi đó, Tổng thư ký NATO Mark Rutte đã lịch sự từ chối khẩu súng và bày tỏ cảm ơn về cử chỉ của Thổ Nhĩ Kỳ.

Sự lúng túng ấy phản ánh một thực tế đơn giản: Một nguyên thủ quốc gia có thể nhận quà lưu niệm trong các chuyến công du, nhưng vận chuyển một khẩu súng còn khả năng sử dụng lại là câu chuyện hoàn toàn khác.

Dù phía Thổ Nhĩ Kỳ đã gửi quà tặng kèm theo văn bản miễn trừ quy định xuất khẩu, các nhà lãnh đạo vẫn phải tuân thủ luật quản lý vũ khí của chính quốc gia mình. Hãng tin AFP nhận định, hiếm có món quà ngoại giao nào lại khiến các đội an ninh phải đau đầu đến vậy, bởi trong khi trao đổi quà tặng là thông lệ lâu đời giữa các nguyên thủ, rất ít món quà đòi hỏi quy trình kiểm soát nghiêm ngặt như một khẩu súng thật.

Vì sao lại là Gümüşay?

Nếu chỉ nhìn ở góc độ quà tặng, lựa chọn của ông Erdogan có vẻ khó hiểu. Nhưng đặt trong bối cảnh chiến lược quốc phòng của Thổ Nhĩ Kỳ suốt hơn hai thập kỷ qua, việc chọn đúng khẩu Gümüşay lại mang nhiều ý nghĩa hơn một món đồ sưu tầm.

Theo Middle East Eye, ngay sau khi hình ảnh món quà được công bố, nhiều người dùng mạng xã hội cho rằng, lựa chọn này của Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ mang hàm ý biểu tượng, dù giới chức các nước chủ yếu chỉ xem đây là một vấn đề thủ tục hải quan và an ninh.

Nhận định này không phải không có cơ sở. Ông Erdogan không chọn một sản phẩm nổi tiếng và hiện đại hơn như máy bay không người lái Bayraktar, xe tăng Altay hay tiêm kích thế hệ mới KAAN - những biểu tượng cho đỉnh cao công nghệ quốc phòng hiện tại của Thổ Nhĩ Kỳ - mà chọn một loại súng ổ quay đầu tiên do Ankara sản xuất.

Nhìn theo hướng đó, có thể lý giải rằng: Nếu Bayraktar đại diện cho vị thế hiện tại của ngành công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ, thì Gümüşay lại đại diện cho điểm xuất phát. Tổng thống Erdogan dường như không chọn biểu tượng của thành công, mà chọn biểu tượng của hành trình. Đây được đánh giá là một cách nhắc khéo rằng năng lực quốc phòng hôm nay của Thổ Nhĩ Kỳ không xuất hiện trong một sớm một chiều, mà là kết quả của hơn hai thập kỷ đầu tư nhằm thoát khỏi sự phụ thuộc vào vũ khí nhập khẩu.

Dụng ý ấy cũng khớp với những gì ông Erdogan nhấn mạnh trước và trong hội nghị. Chỉ một ngày trước khi trao quà, nhà lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ đã kêu gọi các đồng minh dỡ bỏ rào cản trong hợp tác công nghiệp quốc phòng, đồng thời cảnh báo rằng, loại một đồng minh NATO khỏi các sáng kiến quốc phòng chung sẽ chỉ làm suy yếu năng lực của toàn khối.

Lời kêu gọi này xuất hiện đúng lúc NATO bước vào giai đoạn mở rộng sản xuất quốc phòng, với hàng loạt hợp đồng mới và cam kết tăng năng lực chế tạo vũ khí để đối phó với môi trường an ninh ngày càng bất ổn.

Sự trỗi dậy của công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ

Lựa chọn của ông Erdogan phản ánh sự chuyển mình thực sự của ngành công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ trong hai thập kỷ qua. Thành quả này bắt nguồn từ chiến lược mà Ankara theo đuổi từ đầu những năm 2000: Giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, sau nhiều lần phương Tây áp đặt các biện pháp hạn chế xuất khẩu vũ khí vào những thời điểm nhạy cảm về an ninh và nhân quyền.

Theo số liệu của Cơ quan Công nghiệp Quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ (SSB), năm 2002, tổng doanh thu toàn ngành quốc phòng - hàng không nước này chỉ đạt khoảng 1,1 tỷ USD, với tỷ lệ phụ thuộc vào nhập khẩu lên tới khoảng 80%. Đến cuối năm 2024, con số này đã tăng lên 20,2 tỷ USD, còn tỷ lệ đáp ứng nhu cầu quốc phòng bằng sản phẩm nội địa đã đảo ngược, vượt mốc 80%. Cùng năm, xuất khẩu quốc phòng lần đầu vượt 7 tỷ USD, với hơn 3.500 doanh nghiệp tham gia hơn 1.100 dự án.

Theo Small Arms Survey, dự án nghiên cứu độc lập đặt tại Viện Nghiên cứu phát triển và quốc tế sau đại học ở Geneva, Thụy Sỹ, riêng ở phân khúc vũ khí hạng nhẹ, Thổ Nhĩ Kỳ đã trở thành nước xuất khẩu lớn thứ ba thế giới giai đoạn 2019-2024, chỉ sau Mỹ và Italy, với kim ngạch khoảng 3 tỷ USD.

Còn theo dữ liệu công bố cuối năm 2025 của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), xuất khẩu vũ khí của Thổ Nhĩ Kỳ đã tăng 103% khi so sánh giai đoạn 2015-2019 với giai đoạn 2020-2024, đưa nước này lên vị trí thứ 11 trong nhóm các quốc gia xuất khẩu vũ khí lớn nhất thế giới.

Những cái tên như Baykar, ASELSAN, Roketsan, TAI hay MKE hiện đã trở thành thương hiệu quen thuộc trên thị trường quốc phòng quốc tế. Sự phổ biến của các dòng UAV Bayraktar trong xung đột Nagorno-Karabakh và Ukraine càng củng cố vị thế của Thổ Nhĩ Kỳ như một nhà cung cấp công nghệ quân sự đáng chú ý, đồng thời giúp Ankara mở rộng thị phần sang cả thị trường vũ khí dân dụng châu Âu, cạnh tranh trực tiếp với các thương hiệu lâu đời của Italy và Bỉ.

Ngoại giao bằng biểu tượng

Sự trỗi dậy này cũng đang làm thay đổi cách các đồng minh nhìn nhận vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ. Bà Burcu Ozcelik, chuyên gia an ninh Trung Đông tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), nhận định, quan hệ giữa Thổ Nhĩ Kỳ và NATO hiện đang ở vị thế vững chắc hơn so với nhiều năm qua.

Trong khi đó, giới phân tích tại Trung tâm Phân tích Chính sách châu Âu (CEPA) cho rằng, vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ trong an ninh châu Âu hiện đã tiến gần trung tâm hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ Chiến tranh Lạnh, không còn đơn thuần dựa vào vị trí địa lý chiến lược như trước, mà ngày càng gắn với năng lực công nghiệp quốc phòng thực chất.

Ở góc độ ngoại giao, khẩu Gümüşay có thể sẽ không bao giờ được khai hỏa. Phần lớn những khẩu súng được trao sẽ được vô hiệu hóa hoặc đưa vào các bảo tàng quân sự. Nhưng xét về mặt biểu tượng, chúng đã hoàn thành mục đích ngay khi các đoàn ngoại giao bắt đầu bàn cách đưa món quà về nước.

Có thể nói, ông Erdogan không chỉ tặng các nhà lãnh đạo NATO một món quà lưu niệm, mà đã biến một khẩu súng thành công cụ truyền tải một lựa chọn mang tính biểu tượng: Thổ Nhĩ Kỳ không còn muốn được nhìn nhận đơn thuần là quốc gia sở hữu quân đội lớn thứ hai trong NATO, mà là một cường quốc công nghiệp quốc phòng, sẵn sàng cung cấp vũ khí, công nghệ và năng lực sản xuất cho chính các đồng minh của mình.

Có lẽ đó cũng chính là lý do ông Erdogan không chọn Bayraktar, KAAN hay bất kỳ khí tài hiện đại nào khác. Bằng một khẩu Gümüşay, biểu tượng cho điểm khởi đầu của ngành công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ, Ankara đã kể với các đồng minh câu chuyện về hành trình từ một quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu vũ khí trở thành một nhà cung cấp ngày càng có vị thế trên thị trường quốc phòng toàn cầu. Xét ở góc độ đó, khẩu súng đã hoàn thành vai trò của mình ngay từ khi được mở nắp hộp.

Hoàng Hà