Sửa Luật Đất đai: Phân quyền rõ để người dân biết nơi nào có trách nhiệm giải quyết và ai chịu trách nhiệm

Quốc hội Khóa XVI

Sửa Luật để đất đai thực sự trở thành nguồn lực phát triển

+ Thưa đại biểu, Quốc hội đang lấy ý kiến về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024. Theo ông, đâu là yêu cầu quan trọng nhất đặt ra trong lần sửa đổi này?

Đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai: Việc tiếp tục sửa đổi Luật Đất đai là cần thiết, trước hết để tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc đang đặt ra trong quản lý, sử dụng đất đai, qua đó phát huy tốt hơn nguồn lực đất đai phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Đất đai là nguồn lực đặc biệt, nhưng đây cũng là lĩnh vực tác động rất trực tiếp đến quyền tài sản và đời sống của người dân, đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. Vì vậy, mỗi quy định khi sửa đổi đều cần được nhìn từ cả hai phía: vừa tạo điều kiện để nguồn lực đất đai được khai thác hiệu quả, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.

Lần sửa đổi này còn gắn với yêu cầu tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền. Đây là một yêu cầu thực tế. Khi phân cấp mạnh hơn, người dân sẽ kỳ vọng các thủ tục liên quan đến đất đai được giải quyết nhanh hơn, rõ đầu mối hơn, không phải đi qua quá nhiều tầng nấc.

Đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai (ảnh: TT).

Nhưng phân quyền phải đi cùng trách nhiệm, kiểm tra và giám sát. Nếu giao quyền mà không xác định rõ ai chịu trách nhiệm thì khi có vấn đề phát sinh, người dân lại là người chịu ảnh hưởng đầu tiên.

Tôi cho rằng tinh thần xuyên suốt của lần sửa đổi này nên là tháo gỡ thực chất nhưng không buông lỏng quản lý; phân quyền mạnh nhưng phải kiểm soát được quyền lực và trách nhiệm.

Phân quyền phải rõ, tránh mỗi nơi thực hiện một cách

+ Ông đề xuất lựa chọn phương án 2 tại Điều 18 về thẩm quyền thực hiện nội dung quản lý nhà nước về đất đai. Vì sao ông cho rằng phương án này phù hợp hơn với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp?

Đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai: Tôi lựa chọn phương án 2 bởi phương án này quy định trực tiếp trong Luật thẩm quyền của từng cấp, từng chủ thể đối với từng nhóm công việc.

Theo phương án này, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với tổ chức và các đối tượng tương ứng; Ủy ban nhân dân cấp xã quyết định đối với cá nhân, cộng đồng dân cư. Tương tự, thẩm quyền giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất cũng được phân định cụ thể giữa cấp tỉnh và cấp xã.

Tôi cho rằng cách quy định này có ưu điểm là người dân dễ xác định cơ quan có thẩm quyền giải quyết công việc của mình.

Nếu theo phương án 1, chủ yếu giao thẩm quyền cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, sau đó cho phép cấp tỉnh tiếp tục phân cấp, ủy quyền thì sẽ tạo ra sự linh hoạt. Nhưng sự linh hoạt ấy cũng có mặt bất cập. Cùng một loại công việc, địa phương này có thể phân cấp cho cấp xã, địa phương khác lại giữ ở cấp tỉnh. Khi đó, người dân rất khó biết ngay nơi nào có trách nhiệm giải quyết.

Đặc biệt, đối với những việc liên quan đến thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hay giao đất, cho thuê đất, đây đều là những vấn đề gắn trực tiếp với quyền và lợi ích của người dân. Vì vậy, tôi nghiêng về phương án quy định thẳng trong Luật để bảo đảm tính minh bạch và thống nhất.

Tôi cũng đề nghị rà soát kỹ điểm c khoản 2 Điều 18, nhất là trường hợp trong cùng khu vực thu hồi đất có cả tổ chức và cá nhân. Đây là tình huống khá phổ biến đối với những dự án lớn, thậm chí có dự án trải rộng trên nhiều đơn vị hành chính cấp xã.

Nếu không quy định rõ nguyên tắc xác định cơ quan thực hiện thì rất dễ xảy ra tình trạng cùng một tính chất dự án nhưng nơi này do cấp tỉnh thực hiện, nơi khác lại ủy quyền cho cấp xã. Điều đó không chỉ gây khó cho cơ quan thực hiện mà quan trọng hơn là có thể khiến người dân lúng túng trong quá trình giải quyết quyền lợi của mình.

Theo tôi, phân quyền rõ không có nghĩa là chia nhỏ trách nhiệm. Ngược lại, phải xác định được cơ quan chịu trách nhiệm cuối cùng, nhất là với những quyết định tác động trực tiếp đến quyền tài sản của người dân.

Thu hồi phần đất còn lại: phải đặt quyền lợi người sử dụng đất ở vị trí trung tâm

+ Một nội dung được nhiều người quan tâm là cơ chế thu hồi phần diện tích đất còn lại khi dự án đã thỏa thuận được trên 75% diện tích đất và trên 75% số lượng người sử dụng đất. Ông nhìn nhận thế nào về cơ chế này?

Đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai: Tôi thống nhất với việc nghiên cứu bổ sung cơ chế này, bởi trong thực tế có những dự án đã thỏa thuận được phần lớn diện tích đất nhưng chỉ còn một phần nhỏ chưa thể hoàn tất. Nếu dự án cứ kéo dài vì phần diện tích còn lại thì nguồn lực đất đai bị chậm đưa vào sử dụng, trong khi chủ trương đầu tư và các điều kiện khác của dự án đã được xác lập. Tuy nhiên, đây là vấn đề cần hết sức thận trọng.

Theo điểm e khoản 4 Điều 35 của dự thảo, trường hợp dự án thực hiện thông qua thỏa thuận về nhận quyền sử dụng đất, đã hết thời hạn phải hoàn thành việc thỏa thuận hoặc hết thời gian gia hạn mà đã thỏa thuận được trên 75% diện tích đất và trên 75% số lượng người sử dụng đất thì Hội đồng nhân dân cấp tỉnh xem xét, thông qua việc thu hồi phần diện tích đất còn lại để giao đất, cho thuê đất cho chủ đầu tư.

Ảnh minh họa (Chinhphu.vn).

Ở đây cần thấy rằng phần đất còn lại vẫn gắn với quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất. Vì vậy, nếu Nhà nước chuyển từ cơ chế thỏa thuận sang thu hồi đối với phần diện tích này thì điều kiện áp dụng phải được quy định thật chặt chẽ.

Theo tôi, Luật cần làm rõ nguyên tắc, điều kiện thu hồi và nguyên tắc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người có đất thu hồi. Không thể chỉ dựa vào tỷ lệ 75% mà bỏ qua những yếu tố khác của quá trình thỏa thuận.

Đồng thời, cần giao Chính phủ quy định chi tiết cách xác định tỷ lệ diện tích đất, số lượng người sử dụng đất đã thỏa thuận; thời hạn thực hiện thỏa thuận; hồ sơ, trình tự và căn cứ xác định kết quả thỏa thuận. Đây phải là những căn cứ đủ rõ để Hội đồng nhân dân cấp tỉnh xem xét, quyết định.

Tôi nghĩ rằng mục tiêu cuối cùng vẫn là tháo gỡ điểm nghẽn cho dự án nhưng phải bảo đảm rằng người có đất không bị đặt vào thế yếu khi cơ chế thỏa thuận chuyển sang cơ chế thu hồi.

Nếu làm chặt ngay từ khâu điều kiện, trình tự và trách nhiệm thì cơ chế này mới có thể vừa tháo gỡ được dự án, vừa bảo vệ được quyền lợi chính đáng của người dân.

Tiêu chí đấu thầu phải đủ rõ để tránh tùy nghi

+ Dự thảo cũng quy định việc giao đất, cho thuê đất thông qua đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư đối với dự án xây dựng khu đô thị, khu dân cư nông thôn có “quy mô lớn, tính chất phức tạp, có yêu cầu tạo điểm nhấn, dấu ấn về quy hoạch, kiến trúc, cảnh quan hoặc có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội của địa phương”. Ông cho rằng cần hoàn thiện quy định này thế nào?

Đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai: Tôi thống nhất với việc phân cấp cho địa phương quyết định phương thức lựa chọn nhà đầu tư đối với các dự án thuộc phạm vi quản lý. Địa phương là nơi hiểu rõ nhất điều kiện phát triển, nhu cầu thực tế và đặc điểm của từng khu vực.

Nhưng ở đây có một vấn đề cần làm rõ. Những khái niệm như “quy mô lớn”, “tính chất phức tạp”, “tạo điểm nhấn, dấu ấn” hay “có vai trò quan trọng” hiện vẫn mang tính định tính. Trong khi đó, việc một dự án có thuộc trường hợp phải đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư hay không lại liên quan trực tiếp đến phương thức giao đất, cho thuê đất và lựa chọn nhà đầu tư.

Nếu tiêu chí chưa đủ rõ thì có thể dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các địa phương.

Tôi cho rằng Luật nên quy định những nguyên tắc và tiêu chí cơ bản để xác định dự án thuộc trường hợp giao đất, cho thuê đất thông qua đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư. Trên cơ sở đó, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quy định cụ thể hơn, phù hợp với điều kiện của địa phương. Những nội dung cần chi tiết về quy mô, tính chất từng loại dự án thì có thể giao Chính phủ quy định.

Như vậy sẽ tạo được một “khung” chung, đồng thời vẫn có khoảng không để địa phương chủ động.

Tôi cũng đề nghị làm rõ mối quan hệ giữa điểm a và điểm b khoản 1 Điều 58. Nếu một dự án vừa thuộc nhóm dự án khu đô thị, khu dân cư nông thôn quy định tại điểm a, vừa đáp ứng các yêu cầu tại điểm b về năng lực tài chính, kinh nghiệm, công nghệ, tiến độ, chất lượng công trình hoặc phát triển đồng bộ hạ tầng thì dự thảo cần xác định rõ nguyên tắc áp dụng.

Những điểm tưởng như kỹ thuật này lại rất quan trọng trong thực tiễn. Bởi khi Luật được ban hành, cơ quan thực hiện cần có căn cứ rõ ràng để quyết định, còn doanh nghiệp cũng phải biết mình đang tham gia vào một cơ chế lựa chọn như thế nào.

Tôi cho rằng minh bạch từ tiêu chí sẽ tạo ra sự minh bạch trong lựa chọn nhà đầu tư. Khi tiêu chí rõ, địa phương dễ thực hiện, doanh nghiệp dễ tiếp cận và người dân cũng có cơ sở để giám sát.

Tháo gỡ vướng mắc nhưng phải giữ “hàng rào” bảo vệ quyền lợi người dân

+ Từ những nội dung ông vừa phân tích, ông kỳ vọng gì ở lần sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 này?

Đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai: Tôi kỳ vọng lần sửa đổi này sẽ giải quyết được những vấn đề đang thực sự gây ách tắc trong quản lý và sử dụng đất đai, từ đó đưa nguồn lực đất đai vào phát triển hiệu quả hơn.

Nhưng tôi cho rằng hiệu quả của một đạo luật về đất đai không chỉ đo bằng việc tháo gỡ được bao nhiêu dự án hay giải quyết được bao nhiêu thủ tục. Một thước đo rất quan trọng là người dân có cảm thấy quyền lợi của mình được bảo đảm hay không, doanh nghiệp có một môi trường pháp lý rõ ràng để đầu tư hay không và cơ quan thực thi có đủ căn cứ để quyết định hay không.

Vì vậy, cùng với tháo gỡ, Luật phải tạo được những “hàng rào” cần thiết để kiểm soát quyền lực, bảo đảm công khai, minh bạch và thống nhất trong thực hiện.

Đất đai là nguồn lực lớn, nhưng nếu quản lý không chặt chẽ thì cũng có thể phát sinh những hệ quả rất lớn. Ngược lại, nếu quy định quá cứng nhắc, không theo kịp thực tiễn thì nguồn lực lại tiếp tục bị ách tắc.

Tôi cho rằng bài toán của lần sửa đổi này chính là tìm được điểm cân bằng đó: đủ thông thoáng để đất đai trở thành nguồn lực phát triển, nhưng đủ chặt chẽ để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân và bảo đảm kỷ cương trong quản lý nhà nước.

Khi thẩm quyền đã rõ, điều kiện đã rõ, trách nhiệm đã rõ và cơ chế kiểm tra, giám sát cũng rõ thì luật mới có thể đi vào cuộc sống một cách thực chất.

+ Xin trân trọng cảm ơn đại biểu!

Thiên An (thực hiện)