Cần đặc biệt quan tâm đời sống, sinh kế của người dân bị thu hồi đất

Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, sáng nay, 21/8, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận ở hội trường về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024. Tại phiên thảo luận, các đại biểu cơ bản thống nhất và đánh giá cao tinh thần khẩn trương, trách nhiệm của Chính phủ và các cơ quan liên quan trong việc nghiên cứu, hoàn thiện hồ sơ định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024.

Cần xác định rõ trường hợp thu hồi đất

Liên quan thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bảo đảm sinh kế cho người có đất bị thu hồi, đại biểu Nguyễn Đại Thắng (đoàn Hưng Yên) cho rằng đây là nội dung đã được Tổng Bí thư và Ban Chấp hành Trung ương Đảng lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt. Nghị quyết số 21-NQ/TW thể hiện cách tiếp cận mới, chuyển từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”, bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất bị thu hồi.

Đại biểu cơ bản đồng tình với Điều 35 dự thảo luật về các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, cho rằng việc xác định rõ các trường hợp thu hồi đất sẽ bảo đảm tính minh bạch, thống nhất, hạn chế cách hiểu khác nhau.

Tuy nhiên, cùng với việc xác định rõ trường hợp thu hồi đất, đại biểu lưu ý cần đặc biệt quan tâm bảo đảm đời sống, sinh kế của người dân sau khi bị thu hồi đất. Đây cần là nguyên tắc xuyên suốt trong chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Đại biểu Nguyễn Đại Thắng đề nghị cụ thể hóa yêu cầu tái thiết cuộc sống, bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Với Điều 42 về thứ tự ưu tiên bồi thường về đất, đại biểu Nguyễn Đại Thắng đề nghị tiếp tục hoàn thiện theo hướng cụ thể hóa yêu cầu tái thiết cuộc sống, bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Cần làm rõ thứ tự ưu tiên và điều kiện áp dụng các hình thức bồi thường, trong đó ưu tiên bố trí đất có cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở, đất ở tái định cư. Theo đại biểu, bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện khi không có quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc theo nguyện vọng của người bị thu hồi đất; đồng thời cần có tiêu chí cụ thể đánh giá mức độ bảo đảm về vị trí, diện tích, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội. “Đối với người trực tiếp sản xuất nông nghiệp, chính sách bồi thường, hỗ trợ cần gắn với việc tiếp tục sản xuất và yêu cầu chuyển đổi sinh kế bền vững, tránh tình trạng người bị thu hồi đất được bồi thường về tài sản nhưng sau đó gặp khó khăn trong ổn định cuộc sống”, đại biểu Nguyễn Đại Thắng đề xuất.

Thu hồi đất cần gắn với tổ chức lại không gian phát triển

Nêu quan điểm về nội dung ngày, đại biểu Lê Văn Thế (đoàn Ninh Bình) cho rằng, thu hồi đất cần gắn với tổ chức lại không gian phát triển. “Khi Nhà nước đầu tư tuyến đường hoặc công trình hạ tầng lớn, việc thu hồi đất không nên chỉ dừng ở việc bảo đảm đủ diện tích cho công trình. Nếu chỉ thu hồi phần đất trong ranh giới dự án, sau khi công trình hoàn thành có thể còn những phần đất nhỏ, méo, khó tiếp cận; đất sản xuất bị chia cắt hoặc không còn hiệu quả canh tác. Vì vậy, giải phóng mặt bằng không chỉ là lấy đủ đất cho công trình, mà phải tính đến hiệu quả sử dụng đất và chất lượng không gian sau dự án”, đại biểu nêu.

Đại biểu Lê Văn Thế đề nghị cần bổ sung tiêu chí khách quan để đánh giá phần đất còn lại ngay trong quá trình lập phương án thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Đối với khoản 6 Điều 42 quy định trường hợp người sử dụng đất có nhu cầu thu hồi phần diện tích còn lại của thửa đất thì cơ quan có thẩm quyền quyết định thu hồi và thực hiện bồi thường, hỗ trợ, đại biểu đặt vấn đề: “Vậy nếu người dân không có nhu cầu, hoặc người có, người không thì sao?”. Đặt vấn đề như vậy, đại biểu Lê Văn Thế cho rằng, nếu chỉ xử lý theo nhu cầu của từng hộ thì bài toán không gian của cả dự án vẫn có thể bị bỏ ngỏ. Do đó, dự thảo luật cần bổ sung tiêu chí khách quan để đánh giá phần đất còn lại ngay trong quá trình lập phương án thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

“Nếu phần đất vẫn có thể tiếp tục sử dụng thì phải tôn trọng quyền lựa chọn của người dân. Nhưng nếu thu hồi để chỉnh trang, tổ chức lại một không gian rộng hơn thì phải có căn cứ pháp lý độc lập, phù hợp quy hoạch, có dự án, phạm vi và phương án rõ ràng; không thể chỉ dựa vào nhu cầu của từng hộ để giải quyết một vấn đề mang tính tổng thể”, đại biểu Lê Văn Thế nêu.

Đại biểu Nguyễn Văn Mạnh đề nghị nghiên cứu một cơ chế riêng đối với đất tái định cư được đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước.

Cũng nói về thu hồi đất, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (đoàn Phú Thọ) đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu một cơ chế riêng đối với đất tái định cư được đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước để phục vụ trực tiếp cho các dự án đầu tư công. Theo đó, có thể cho phép xác định giá thu tiền sử dụng đất tái định cư theo suất đầu tư thực tế của dự án tái định cư. Giá đất tái định cư bình quân bằng giá trị quyết toán được duyệt của dự án khu tái định cư chia cho tổng diện tích đất ở bố trí của khu tái định cư.

Các đồng chí lãnh đạo Quốc hội tại phiên họp.

Đối với các dự án tái định cư sử dụng vốn ngân sách nhà nước, mục tiêu chủ yếu là tạo quỹ đất và hạ tầng để bố trí chỗ ở cho các hộ dân phải di chuyển do Nhà nước thu hồi đất, không phải là dự án đầu tư kinh doanh. Vì vậy, việc xác định giá đất nêu trên sẽ là cơ sở chi phí để tính toán; chi phí thực tế sẽ phản ánh đúng hơn bản chất của khu tái định cư.

Theo đại biểu, điều này sẽ giảm khoảng cách lớn giữa giá trị bồi thường tại nơi đất thu hồi với số tiền phải nộp ở nơi tái định cư, qua đó giảm áp lực tài chính cho người dân. Bên cạnh đó, sẽ bảo đảm minh bạch, rõ ràng vì giá trị đầu tư của dự án sau khi hoàn thành được cơ quan có thẩm quyền nghiệm thu và quyết toán. Điều này cũng giúp hạn chế tình trạng người dân phải chịu toàn bộ giá trị gia tăng về vị trí và hạ tầng của khu vực tái định cư, góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án đầu tư công. “Để bảo đảm chính sách không bị lợi dụng, có thể quy định cơ chế giá theo suất đầu tư chỉ áp dụng đối với một suất đất tái định cư trong hạn mức hoặc suất tái định cư tối thiểu mà hộ gia đình, cá nhân được hưởng theo phương án đã được phê duyệt”, đại biểu đề xuất.

3 đề xuất hoàn thiện cơ chế xác định giá đất

Đề cập cơ chế định giá đất, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (đoàn Nghệ An) cho biết, so với Luật năm 2024, dự thảo lần này không còn quy định về cơ chế giá đất cụ thể. Vì vậy, bảng giá đất và hệ số K trở thành cơ sở gần như duy nhất để xác định giá đất phục vụ nghĩa vụ tài chính và bồi thường, trừ trường hợp đấu giá đất. “Cách tiếp cận này đơn giản hơn, cũng làm tăng đáng kể vai trò của bảng giá đất và hệ số K, nhưng dự thảo lại không quy định về tiêu chí, nguyên tắc, phương pháp xác định hệ số K; cũng không quy định chu kỳ điều chỉnh và không giao Chính phủ quy định chi tiết”, đại biểu bày tỏ.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu nêu 3 đề xuất để hoàn thiện chính sách về tài chính đất đai và giá đất.

Để hoàn thiện chính sách về tài chính đất đai và giá đất, đại biểu Hoàng Minh Hiếu nêu 3 đề xuất.

Một là, bổ sung các nguyên tắc bắt buộc trong xây dựng bảng giá đất và hệ số K như bảo đảm khách quan, công khai, minh bạch, dựa trên dữ liệu, có khả năng kiểm chứng và quy định cơ chế kiểm tra, giám sát quá trình định giá đất.

Hai là, quy định ngưỡng kích hoạt rà soát tự động. Theo đó, trong trường hợp biên độ biến động giá giao dịch thực tế trên thị trường vượt quá một khoảng nhất định, cơ quan Nhà nước phải tự động rà soát, điều chỉnh hệ số K mà không phụ thuộc vào chu kỳ cố định.

Ba là, khi Nhà nước thu hồi đất, cần bảo đảm tính nhất quán về thời điểm và hệ số áp dụng đối với các trường hợp tương đồng trong cùng một phương án hoặc cùng một giai đoạn bồi thường.

Quy định này nhằm tránh các trường hợp phát sinh chênh lệch chỉ vì thời điểm xử lý hồ sơ khác nhau, có thể dẫn đến việc người dân, doanh nghiệp cảm thấy bất công và phát sinh các khiếu kiện.

Cần ban hành khung trình tự, thủ tục hành chính thống nhất về thu hồi đất

Cho rằng, trình tự thủ tục đất không thống nhất trên toàn quốc, mỗi nơi áp dụng khác nhau, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng) cho rằng, nếu mỗi địa phương tự ban hành trình tự, thủ tục hành chính đối với những vấn đề quan trọng như giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thì nguy cơ hình thành 34 cách thức thực hiện khác nhau là rất rõ. Điều này đặc biệt bất lợi đối với những dự án liên tỉnh, liên vùng. Nhà đầu tư không chỉ phải tuân thủ pháp luật chung mà còn có thể phải nghiên cứu nhiều bộ quy trình khác nhau, làm tăng chi phí tuân thủ và tạo ra sự thiếu thống nhất trong môi trường đầu tư.

Vì vậy, đại biểu đề nghị Chính phủ ban hành khung trình tự, thủ tục hành chính thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Địa phương được quyền quy định cơ chế phối hợp nội bộ giữa các cơ quan để rút ngắn thời gian xử lý nhưng không nên tự đặt thêm những thành phần hồ sơ, điều kiện hay thủ tục hành chính ngoài khung chính sách của pháp luật.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đề nghị Chính phủ ban hành khung trình tự, thủ tục hành chính thống nhất trên phạm vi toàn quốc.

Cùng quan điểm này, đại biểu Nguyễn Đặng Ân (đoàn Lạng Sơn) cho rằng, việc phân cấp, phân quyền và trình tự, thủ tục hành chính về đất đai cần phân định cụ thể hơn thẩm quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã, đồng thời vẫn linh hoạt để địa phương tiếp tục phân cấp, ủy quyền phù hợp với năng lực thực tế của bộ máy và con người ở cấp xã.

Cách thiết kế này vừa bảo đảm mặt bằng thẩm quyền tương đối thống nhất trong thực hiện pháp luật đất đai trên phạm vi cả nước, vừa giữ được tính chủ động, linh hoạt của địa phương.

Đại biểu đề nghị bổ sung ngay vào luật nguyên tắc phân cấp phải xác định rõ chủ thể, thời hạn, trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm tra; đồng thời giao Chính phủ quy định điều kiện bảo đảm về nhân lực, dữ liệu, kinh phí và hỗ trợ chuyên môn cho cấp xã. “Không thể để phân cấp trở thành nỗi lo rủi ro, tâm lý sợ trách nhiệm, né tránh việc, dẫn đến nhiều việc phải xin ý kiến cấp trên hoặc kéo dài thời gian, làm giảm hiệu quả công việc của một bộ phận cán bộ trực tiếp ở cơ sở", đại biểu nói.

Phương Thuỷ