Hoàn thiện pháp luật đất đai theo hướng kiến tạo, đi trước mở đường cho phát triển

Toàn cảnh Hội trường Diên Hồng sáng 21/8 - Nguồn: Quốc hội

Tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất

Điểm nhấn đáng chú ý trong phiên thảo luận là sự đồng thuận cao đối với định hướng thay đổi căn bản cơ chế thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Các ý kiến thống nhất cần chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân”.

Nghị quyết 21-NQ/TW của Trung ương đã thể hiện cách tiếp cận mới, chuyển từ tư duy chỉ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống cho người có đất bị thu hồi. Đánh giá cao dự thảo đã có các quy định xác định rõ các trường hợp thu hồi đất sẽ góp phần bảo đảm minh bạch, thống nhất, hạn chế cách hiểu và vận dụng khác nhau trong thực tế. Đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định này theo hướng cụ thể hóa hơn yêu cầu tái thiết cuộc sống, bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên điều hành nội dung thảo luận - Nguồn: Quốc hội

Phát biểu tại Hội trường, đại biểu Nguyễn Đại Thắng - Đoàn đại biểu Quốc hội (ĐBQH) tỉnh Hưng Yên cho biết, cùng với việc xác định rõ các trường hợp thu hồi đất, cần đặc biệt quan tâm đến việc bảo đảm cuộc sống, sinh kế của người dân sau khi có đất bị thu hồi.

Đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định thứ tự bồi thường về đất theo hướng ưu tiên đất có cùng mục đích sử dụng theo hướng cụ thể hóa hơn yêu cầu tái thiết cuộc sống, bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

"Cần nghiên cứu quy định rõ hơn thứ tự ưu tiên và điều kiện áp dụng các hình thức bồi thường, trong đó ưu tiên bố trí đất có cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở tái định cư; bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện trong trường hợp không có quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc theo nguyện vọng của người bị thu hồi đất.

Đồng thời, cần có tiêu chí cụ thể để đánh giá mức độ và bảo đảm về vị trí, diện tích, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu và điều kiện duy trì sinh kế của người có đất bị thu hồi", đại biểu Nguyễn Đại Thắng cho biết.

Đại biểu Nguyễn Đại Thắng, Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên phát biểu - Nguồn: Quốc hội

Đồng quan điểm về nội dung này, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh - Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ cho rằng trong quá trình thực hiện các dự án đầu tư công, công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư có ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giải phóng mặt bằng cũng như cuộc sống của người dân. Theo đại biểu, thực tế đang tồn tại tình trạng hai mặt bằng giá: giá trị quyền sử dụng đất tại nơi người dân bị thu hồi đất và giá đất tại nơi được bố trí tái định cư.

Có trường hợp hộ gia đình bị thu hồi toàn bộ đất ở phải di chuyển chỗ ở nhưng tổng số tiền được bồi thường đối với đất ở bị thu hồi không đủ để thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với một lô đất tái định cư được bố trí. Điều này gây khó khăn càng lớn đối với những hộ thu nhập thấp. Ngoài khoản tiền phải nộp để nhận đất tái định cư, người dân còn phải lo kinh phí xây dựng lại nhà ở, di chuyển tài sản và ổn định cuộc sống tại nơi ở mới. Do vậy, sự chênh lệch về giá, theo đại biểu Nguyễn Văn Mạnh, không chỉ gây áp lực tài chính cho người dân mà còn dẫn đến kiến nghị, khiếu nại, kéo dài thời gian giải phóng mặt bằng, ảnh hưởng tiến độ thực hiện và giải ngân các dự án đầu tư công.

Từ thực tế này, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh đề nghị nghiên cứu cơ chế riêng đối với đất tái định cư được đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước để phục vụ trực tiếp các dự án đầu tư công. Theo đó, có thể xác định giá thu tiền sử dụng đất tái định cư dựa trên suất đầu tư thực tế của dự án thay vì áp dụng cách tính như đối với một dự án kinh doanh.

Theo đại biểu, khu tái định cư sử dụng vốn ngân sách về bản chất nhằm tạo quỹ đất và hạ tầng để bố trí chỗ ở cho người dân phải di chuyển, không phải dự án đầu tư kinh doanh. Cách tính này, nếu được thiết kế phù hợp, có thể giảm khoảng cách giữa giá trị bồi thường tại nơi thu hồi đất và khoản tiền người dân phải nộp tại nơi tái định cư.

“Hạn chế được tình trạng người dân phải gánh toàn bộ giá trị gia tăng về vị trí và hạ tầng của khu vực tái định cư và góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án đầu tư công”- đại biểu Nguyễn Văn Mạnh đề xuất.

Phân cấp, phân quyền, gắn với kiểm soát quyền lực 

Đại biểu tham gia Phiên họp - Nguồn: Quốc hội

Nhiều đại biểu đánh giá cao việc sửa đổi luật theo hướng phân cấp, phân quyền mạnh cho địa phương thực hiện một số nội dung như giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất thuộc thẩm quyền của mình.

Theo các đại biểu, định hướng này là phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị phân cấp phải đi đôi với kiểm soát quyền lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Những quy định liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất, thu hồi đất, giá đất và nghĩa vụ tài chính cần có cơ chế kiểm soát đủ chặt chẽ, nhất là trong bối cảnh thẩm quyền được phân cấp mạnh hơn cho địa phương.

Tuy nhiên, đại biểu Nguyễn Đại Thắng - Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên nhấn mạnh, việc phân cấp phải đi đôi với kiểm soát quyền lực, kiểm tra giám sát và trách nhiệm giải trình. Vì vậy, những quy định liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất, thu hồi đất, giá đất và nghĩa vụ tài chính cần có cơ chế kiểm soát đủ chặt chẽ, nhất là trong bối cảnh thẩm quyền được phân cấp mạnh hơn cho địa phương.

Cùng quan tâm đến nội dung này, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh - Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng cho biết, việc phân cấp thẩm quyền quy định trình tự, thủ tục hành chính về đất đai tại Điều 18 dự thảo Luật nên theo hướng xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng là UBND cấp tỉnh, chưa nên vội vàng giao trực tiếp cho cấp xã những thẩm quyền phức tạp như thu hồi đất, giao đất trong khi cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia vẫn đang tiếp tục được hoàn thiện; năng lực chuyên môn, điều kiện thực thi giữa các địa bàn còn chưa đồng đều.

Đại biểu cũng đề nghị dự thảo Luật quy định giao Chính phủ ban hành khung trình tự, thủ tục hành chính thống nhất trên phạm vi toàn quốc còn địa phương quy định cơ chế phối hợp nội bộ giữa các cơ quan để rút ngắn thời gian xử lý. Quy định như vậy sẽ tránh việc mỗi địa phương quy định một kiểu, dẫn đến tăng chi phí tuân thủ, tạo sự thiếu thống nhất trong môi trường đầu tư.

Kiến tạo phát triển, lấy hiệu quả sử dụng đất làm thước đo chính sách

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu kết luận Phiên họp - Nguồn: Quốc hội

Phát biểu kết luận Phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nêu rõ, qua thảo luận, hầu hết các ý kiến thống nhất với các định hướng chính sách và sự cần thiết cấp bách phải sửa đổi toàn diện Luật Đất đai 2024; đồng thời, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện hồ sơ và dự kiến quy phạm hóa tại dự thảo Luật Đất đai, trong đó lưu ý một số nội dung:

Quán triệt sâu sắc quan điểm, định hướng của Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương, nhất là Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan. Thể chế hóa đầy đủ quan điểm: Đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, là tư liệu sản xuất đặc biệt, nguồn lực quan trọng để phát triển đất nước; quyền sử dụng đất là yếu tố đầu vào quan trọng cho đầu tư phát triển kinh tế - xã hội.

Thay đổi tư duy quản lý hành chính về đất đai sang quản trị hiện đại, quản lý an toàn sang kiến tạo phát triển, lấy hiệu quả sử dụng đất làm thước đo chính sách; đồng thời, hoàn thiện pháp luật theo hướng kiến tạo, đi trước, mở đường cho sự phát triển.

Định hướng chính sách sửa đổi luật phải giải quyết được căn bản các điểm nghẽn từ thực tiễn; tiếp tục rà soát, nhận diện đúng nguyên nhân, phân định rõ những vướng mắc, bất cập, xác định đúng vấn đề cần sửa đổi. Việc sửa đổi luật không chỉ để xử lý tình huống trước mắt, mà phải có tầm nhìn dài hạn và phải đặt trong tổng thể hệ thống pháp luật, để tạo lập nền tảng thể chế đồng bộ, liên thông, thống nhất, minh bạch, ổn định và khả thi, nhằm giải phóng và phát huy mọi nguồn lực, tạo dư địa cho các mô hình kinh doanh, phương thức đầu tư và động lực phát triển mới.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên lưu ý, đối với mỗi chính sách đề xuất sửa đổi, phải bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước và yêu cầu phát triển, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp trong tiếp cận, sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai nhưng cũng bảo đảm vai trò quản lý của Nhà nước trong lĩnh vực đặc biệt quan trọng này.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị Cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, rà soát kỹ, hoàn thiện các nội dung định hướng chính sách sửa đổi luật đúng theo tinh thần Nghị quyết 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương.

Cụ thể, về phân loại đất theo hướng chỉ phân loại thành các loại hợp lý, cần thiết để quản lý theo chỉ tiêu. Về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, tiếp tục nghiên cứu để hướng tới một quy hoạch thống nhất trên phạm vi một đơn vị hành chính, bảo đảm tích hợp, đồng bộ với hệ thống quy hoạch, không chồng lấn, không chẻ nhỏ các chỉ tiêu. Về giá đất và tài chính đất đai, cần thể chế hóa đầy đủ định hướng của Trung ương; giá đất quyết định căn cứ vào mục tiêu phát triển của từng thời kỳ, bảo đảm chi phí đầu vào hợp lý cho sản xuất, kinh doanh, nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Đại biểu tham gia Phiên họp - Nguồn: Quốc hội

Về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư: Quy định rõ trong luật các tiêu chí cụ thể để xác định dự án thuộc trường hợp được thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; hạn chế tối đa việc vận dụng chủ quan, tùy tiện. Rà soát chặt chẽ các trường hợp cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thu hồi đất trước khi hoàn thành việc bố trí tái định cư; đồng thời, nghiên cứu thể chế hóa quan điểm chuyển mạnh từ tư duy "bồi thường tài sản bị thu hồi" sang tư duy "tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất" bằng các yếu tố có thể kiểm tra như: chỗ ở, hạ tầng tái định cư, trường học, y tế, giao thông, dịch vụ, sinh kế, việc làm và thu nhập cho người dân.

Về giao đất, cho thuê đất thông qua đấu giá, đấu thầu: Tiếp tục làm rõ nội hàm chính sách theo hướng quy định rõ các trường hợp phải đấu giá, đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án đầu tư có sử dụng đất; giao đất, cho thuê đất không qua đấu giá, đấu thầu. Vừa bảo đảm chống thất thoát, "lợi ích nhóm", vừa không làm chậm quá trình phê duyệt, triển khai các dự án có tác động lan tỏa lớn.

Về các công cụ tài chính nhằm điều tiết địa tô chênh lệch: Điều tiết địa tô chênh lệch đối với thặng dư trong kinh doanh bất động sản và chính sách thuế đối với đất bỏ hoang, chậm đưa vào sử dụng nhằm mục tiêu phát huy hiệu quả đất đai, chống lãng phí, hạn chế đầu cơ, thúc đẩy thị trường bất động sản phát triển lành mạnh, bền vững.

Đẩy mạnh cải cách hành chính và ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý nhằm nâng cao năng lực quản lý nhà nước về đất đai. Tăng cường phân cấp, phân quyền, phân định lại thẩm quyền, phân bổ nguồn lực cho chính quyền địa phương phù hợp với mô hình chính quyền ba cấp.

Về các quy định chuyển tiếp: Quy định không hồi tố đối với chính sách; xử lý các trường hợp tồn tại lịch sử và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo đúng tinh thần Nghị quyết 21 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị, sau phiên họp này, Tổng Thư ký Quốc hội phối hợp với Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính khẩn trương tổng hợp và gửi đến Chính phủ đầy đủ ý kiến của các đại biểu Quốc hội cả ở tổ, ở hội trường và ý kiến bằng văn bản, để chỉ đạo tiếp thu, hoàn thiện và thông qua chính sách, làm cơ sở cho việc soạn thảo và xây dựng hồ sơ dự án Luật Đất đai trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến và trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI.

Nam Sơn