Nhận diện ranh giới giữa tranh chấp thương mại và tranh chấp đầu tư quốc tế

Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 323/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 17/8/2026), quy định chi tiết việc tổ chức thực hiện Nghị quyết số 20/2026/QH16 về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế. Xung quanh ranh giới giữa tranh chấp thương mại và tranh chấp đầu tư quốc tế, Doanh nhân và Công lý đã trao đổi với Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SB Law.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SB Law.

PV: Là người có nhiều năm kinh nghiệm trong đàm phán thương mại và giải quyết tranh chấp quốc tế, ông có thể cho biết nguy cơ phát sinh tranh chấp đầu tư quốc tế liên quan đến Việt Nam hiện nay được nhìn nhận như thế nào?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Quá trình hội nhập sâu rộng, cùng quy mô, thời hạn và tính phức tạp ngày càng lớn của các dự án đầu tư nước ngoài, làm gia tăng những điểm tiếp xúc giữa nhà đầu tư và cơ quan nhà nước. Điều đó kéo theo nguy cơ phát sinh bất đồng, nhưng không đồng nghĩa môi trường đầu tư của Việt Nam thiếu ổn định.

Rủi ro thường tập trung ở các dự án vốn lớn, hoạt động dài hạn hoặc liên quan đến đất đai, năng lượng, hạ tầng, tài nguyên, môi trường, thuế, cấp phép và quy hoạch. Trong một số trường hợp, quyết định hành chính, biện pháp quản lý hoặc thay đổi chính sách có thể bị nhà đầu tư cho rằng đã ảnh hưởng đến khoản đầu tư và vi phạm nghĩa vụ bảo hộ theo điều ước quốc tế hoặc thỏa thuận có liên quan.

Tranh chấp thường tích tụ qua phản ánh, kiến nghị, khiếu nại và bất đồng trong quá trình triển khai dự án trước khi xuất hiện ý định khởi kiện. Vì vậy, Nghị quyết số 20/2026/QH16 và Nghị định số 323/2026/NĐ-CP thể hiện sự chuyển hướng từ xử lý vụ kiện sang quản trị rủi ro tranh chấp, nhấn mạnh việc nhận diện và phối hợp xử lý sớm.

PV: Dưới góc độ pháp lý, đâu là dấu hiệu phân biệt tranh chấp đầu tư quốc tế với tranh chấp thương mại thông thường?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Khoản 1 Điều 3 Nghị quyết số 20/2026/QH16 xác định tranh chấp đầu tư quốc tế là tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài - trong đó có một số tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đáp ứng điều kiện luật định - với Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Chính phủ, cơ quan nhà nước hoặc tổ chức của Việt Nam được ủy quyền thực hiện chức năng quản lý nhà nước.

Ảnh minh họa.

Tranh chấp này được giải quyết tại cơ quan tài phán Việt Nam, nước ngoài hoặc quốc tế và phải phát sinh theo một trong hai nhóm căn cứ: hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư, hiệp định thương mại hoặc điều ước quốc tế khác có quy định về bảo hộ đầu tư và giải quyết tranh chấp; hoặc hợp đồng, thỏa thuận giữa cơ quan nhà nước Việt Nam với nhà đầu tư nước ngoài.

Trong khi đó, tranh chấp thương mại thông thường chủ yếu là bất đồng về quyền, nghĩa vụ giữa các chủ thể trong hoạt động nhằm mục đích sinh lợi. Khác biệt cốt lõi nằm ở chủ thể, nguồn nghĩa vụ bị cho là vi phạm và cơ chế tài phán. Do đó, không phải mọi tranh chấp có yếu tố nước ngoài, hoặc giữa nhà đầu tư nước ngoài với một chủ thể Việt Nam, đều là tranh chấp đầu tư quốc tế.

PV: Chủ thể phía Việt Nam và những biện pháp nào có thể bị nhà đầu tư khiếu kiện được xác định ra sao?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Cần phân biệt bên bị khởi kiện với cơ quan hoặc tổ chức có quyết định, hành vi bị cho là gây thiệt hại. Tùy căn cứ khởi kiện và cơ chế tài phán, tranh chấp có thể được xác lập với Nhà nước Việt Nam, Chính phủ, cơ quan nhà nước hoặc tổ chức được ủy quyền thực hiện chức năng quản lý nhà nước; còn việc đại diện và phối hợp xử lý được thực hiện theo Nghị quyết số 20/2026/QH16 và Nghị định số 323/2026/NĐ-CP.

Nguồn rủi ro có thể là việc cấp, từ chối, sửa đổi hoặc thu hồi giấy phép; biện pháp liên quan đến đất đai, quy hoạch, ưu đãi đầu tư, thuế, phí, môi trường, xây dựng, năng lượng; hoặc việc không thực hiện đầy đủ cam kết trong hợp đồng, thỏa thuận. Tuy nhiên, một biện pháp gây bất lợi cho nhà đầu tư không đương nhiên cấu thành vi phạm. Vẫn phải xem xét khoản đầu tư và biện pháp đó có thuộc phạm vi điều chỉnh, bảo hộ của hiệp định hoặc thỏa thuận hay không, đồng thời đối chiếu với nghĩa vụ cụ thể mà Việt Nam đã cam kết.

PV: Nhà đầu tư phải dựa vào hiệp định, hợp đồng hay thỏa thuận để khởi kiện? Căn cứ này ảnh hưởng thế nào đến thẩm quyền giải quyết?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Nhà đầu tư không thể tùy ý lựa chọn căn cứ. Quyền khởi kiện phải xuất phát từ nguồn nghĩa vụ pháp lý được cho là đã bị vi phạm và điều khoản giải quyết tranh chấp trong văn kiện tương ứng.

Nếu dựa trên hiệp định đầu tư, nhà đầu tư phải chứng minh mình và khoản đầu tư thuộc phạm vi được bảo hộ, đồng thời chỉ ra nghĩa vụ quốc tế bị vi phạm. Thẩm quyền, điều kiện và phạm vi giải quyết được xác định theo điều khoản giải quyết tranh chấp của hiệp định.

Nếu dựa trên hợp đồng hoặc thỏa thuận với cơ quan nhà nước, cơ quan tài phán sẽ xem xét nghĩa vụ hợp đồng, luật áp dụng, điều khoản giải quyết tranh chấp và phạm vi đồng thuận của các bên. Cùng một sự kiện có thể liên quan đến cả hợp đồng và hiệp định, nhưng vi phạm hợp đồng thuần túy không mặc nhiên trở thành vi phạm điều ước quốc tế.

PV: Tranh chấp hợp đồng với doanh nghiệp nhà nước có mặc nhiên là tranh chấp đầu tư quốc tế không, thưa ông?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Không. Việc một doanh nghiệp có vốn nhà nước hoặc do Nhà nước sở hữu không làm cho mọi tranh chấp hợp đồng của doanh nghiệp đó trở thành tranh chấp đầu tư quốc tế. Về nguyên tắc, tranh chấp vẫn được giải quyết theo hợp đồng, pháp luật áp dụng và cơ chế mà các bên đã thỏa thuận.

Hành vi của doanh nghiệp có thể được xem xét trong trách nhiệm của Nhà nước khi doanh nghiệp được giao hoặc ủy quyền thực hiện quyền lực công, chức năng quản lý nhà nước, hoặc khi có căn cứ pháp lý khác về sự chỉ đạo, kiểm soát của Nhà nước theo quy tắc pháp luật quốc tế và điều ước áp dụng. Điểm quyết định là bản chất và hoàn cảnh của hành vi, không chỉ là hình thức sở hữu của doanh nghiệp.

Trong Diễn đàn kinh tế Asean 2026 tại Singapore ngày 22/8/2026, luật sư Nguyễn Thanh Hà, chủ tịch SBLAW đã ký thỏa thuận hợp tác cùng Quỹ đầu tư Ryder Asset Management Singapore ( Corona Asset Management Singapore ) nhằm thúc đẩy đầu tư quốc tế tại Singapore, Việt Nam và Asean.

PV: Nghị định số 323/2026/NĐ-CP tạo ra thay đổi đáng chú ý nào trong phòng ngừa và giải quyết tranh chấp?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Điểm đáng chú ý là cơ chế phối hợp được kích hoạt ngay từ khi xuất hiện phản ánh, kiến nghị, khiếu nại hoặc văn bản thể hiện ý định khởi kiện, thay vì chờ vụ kiện chính thức phát sinh. Nghị định làm rõ việc tiếp nhận, chuyển hồ sơ, xác định cơ quan chủ trì và phối hợp liên ngành.

Theo đó, trong các trường hợp được quy định, cơ quan nhận văn bản thể hiện ý định khởi kiện hoặc thông báo trọng tài phải thông báo hoặc chuyển hồ sơ trong 5 ngày làm việc. Cơ quan chủ trì có 15 ngày làm việc kể từ khi nhận được văn bản để phối hợp xây dựng đánh giá ban đầu; trong 20 ngày làm việc kể từ khi nhận đơn khởi kiện, phải xây dựng chiến lược giải quyết vụ việc và trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Các mốc thời hạn này tạo kỷ luật phối hợp, giúp nhận diện sớm rủi ro và hạn chế tình trạng xử lý phân tán giữa nhiều cơ quan. Tuy nhiên, việc tiếp nhận và xử lý hồ sơ không đồng nghĩa Việt Nam thừa nhận thẩm quyền của cơ quan tài phán hoặc chấp nhận nội dung khởi kiện.

PV: Từ thực tiễn hành nghề, ông khuyến nghị gì để nhà đầu tư và doanh nghiệp phòng ngừa tranh chấp?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Phòng ngừa phải bắt đầu từ giai đoạn chuẩn bị dự án. Trước hết, doanh nghiệp cần thẩm định đầy đủ rủi ro về đất đai, quy hoạch, giấy phép, ưu đãi đầu tư, thuế và điều kiện pháp lý của dự án. Tiếp đó, hợp đồng và cam kết với cơ quan nhà nước, đối tác phải quy định rõ quyền, nghĩa vụ, cách xử lý khi chính sách thay đổi và cơ chế giải quyết tranh chấp.

Doanh nghiệp cũng cần xây dựng hệ thống theo dõi, lưu trữ hồ sơ và cảnh báo sớm; với dự án có yếu tố nước ngoài, phải xác định ngay từ đầu điều ước đầu tư có thể áp dụng và cơ chế tài phán tương ứng. Chi phí cho quản trị pháp lý từ sớm luôn thấp hơn nhiều so với chi phí xử lý một vụ kiện quốc tế.

Trân trọng cảm ơn ông!

Mai Thoa