Chủ động phòng ngừa, xử lý hiệu quả các tranh chấp đầu tư quốc tế

Chiều 11/4, Quốc hội thảo luận tại hội trường dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Phải làm tốt công tác phòng ngừa

Tham gia góp ý kiến, ĐBQH Nguyễn Khánh Ngọc (đoàn Tp.Đà Nẵng) bày tỏ đồng tình về tính cấp thiết ban hành nghị quyết.

Theo Tờ trình của Chính phủ đã có 32 vụ kiện tranh chấp đầu tư quốc tế đã khởi kiện và bị đe dọa khởi kiện, đại biểu cho rằng, điều này cho thấy bức tranh khá phức tạp. Và việc khởi kiện có thể liên quan đến bất kỳ một cơ quan nhà nước nào.

Ông Ngọc cho hay, thông thường nhà đầu tư nước ngoài sẽ gửi đơn khởi kiện đến: Thủ tướng; Bộ trưởng Ngoại giao; Bộ trưởng Bộ Tư pháp.

Tham gia góp ý kiến nội dung về phòng ngừa, theo đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc đây là vấn đề rất quan trọng.

"Chúng ta không muốn phải giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế thì phải làm rất tốt công tác phòng ngừa. Kể cả, nếu làm tốt phòng ngừa nhưng một nhà đầu tư nào đó khởi kiện thì chắc chắn chúng ta cũng sẽ ở thế chủ động hơn", đại biểu nói.

ĐBQH Nguyễn Khánh Ngọc (Ảnh: Media Quốc hội).

Về phân công cơ quan chủ trì công tác phòng ngừa, không ai khác Bộ Tài chính là đầu mối phù hợp trong quản lý lĩnh vực đầu tư. Tuy nhiên, công tác phòng ngừa không chỉ là trách nhiệm riêng của một cơ quan, mà cần được quán triệt thống nhất trong toàn bộ hệ thống.

"Tất cả các cơ quan nhà nước khi giải quyết các công việc liên quan đến nhà đầu tư nước ngoài phải hiểu cam kết quốc tế là gì để phòng ngừa từ lúc đó. Còn nếu đã làm sai thì đến lúc giải quyết tranh chấp là rất khó", đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc cho hay.

Ngoài ra, theo đại biểu có 3 chủ thể quan trọng trong quá trình giải quyết tranh chấp là cơ quan chủ trì, đại diện pháp lý và tổ công tác liên ngành: các chủ thể này hiện đã được quy định tại Quyết định 04 năm 2014 và Quyết định 14 năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ và vận hành cơ bản phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh Việt Nam.

Về cơ quan chủ trì tại các Điều 12, 13, theo đại biểu vấn đề này không ai muốn làm, muốn chủ trì. Do vậy, đại biểu cho rằng nên thống nhất theo nguyên tắc chung "cơ quan gây ra là cơ quan chịu trách nhiệm chủ trì" và thực tiễn hiện nay đang áp dụng như vậy, nhưng cũng cần có những điều chỉnh cho phù hợp với đối ngoại.

Về cơ quan đại diện pháp lý, mặc dù không phải cơ quan chủ trì, nhưng cơ quan này thực hiện chức năng tư vấn và hỗ trợ toàn diện, tương tự như "luật sư" của cơ quan chủ trì trong suốt quá trình xử lý vụ việc.

Bên cạnh đó, việc thiết lập các thiết chế phối hợp như Tổ công tác liên ngành, hoặc ở những vụ việc phức tạp hơn là Cơ quan chỉ đạo liên ngành, được đánh giá là cách tiếp cận phù hợp. Do đó, theo đại biểu cần một Nghị quyết để có sự thống nhất chung.

Ngoài ra, đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc cho rằng với một số lượng vụ kiện như thế này thì không một bộ, một cơ quan nào có thể đảm nhận được với 32 vụ kiện.

Bởi theo đại biểu, mỗi vụ việc thường kéo dài 3 - 4 năm, tiêu tốn nguồn nhân lực và kinh phí rất lớn. Hiện nay, Chính phủ đang định hướng theo hướng phi tập trung, tức là cơ quan nào làm phát sinh vụ việc thì cơ quan đó chịu trách nhiệm chủ trì.

Tuy nhiên, theo đại biểu, có thể cân nhắc lộ trình trong khoảng 5 - 10 năm tới để đánh giá lại mô hình này.

"Mục tiêu là thông qua quá trình thực hiện, thu hút và xây dựng được đội ngũ cán bộ, chuyên gia giỏi để làm việc, tiến tới tính chuyên nghiệp, hiện đại và có chiều sâu về kiến thức", đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc nói và cho rằng khi công việc mà bộ nào, ngành nào, địa phương nào cũng làm thì rất khó chuyên nghiệp.

ĐBQH Trịnh Xuân An (đoàn Đồng Nai) đề nghị chuyển trạng thái từ "phòng ngừa, phòng thủ" sang "chủ động ứng phó" và bảo vệ lợi ích quốc gia. Theo Đại biểu, cơ chế không chỉ dừng ở việc xử lý khi bị kiện mà cần cho phép Nhà nước chủ động khởi kiện hoặc phản tố trong các trường hợp cần thiết.

ĐBQH Trịnh Xuân An (Ảnh: Media Quốc hội).

Đại biểu cũng đặc biệt quan tâm đến các doanh nghiệp nhà nước đầu tư ra nước ngoài - những chủ thể có thể bị lôi kéo vào tranh chấp quốc tế một cách "vạ lây". Vì vậy, cần mở rộng cơ chế hỗ trợ để bảo vệ các doanh nghiệp này.

Theo đại biểu Trịnh Xuân An, một điểm còn thiếu trong dự thảo là cơ chế "hậu tranh chấp" - xử lý trách nhiệm và tài sản sau khi vụ việc kết thúc, đặc biệt trong trường hợp bất lợi cho phía Việt Nam.

Ngoài ra, đại biểu cho rằng Nghị quyết không nên quy định quá chi tiết các thủ tục mang tính hành chính như thành lập đoàn công tác, thuê luật sư, những nội dung thuộc thẩm quyền điều hành của Chính phủ.

Thậm chí, đề nghị bỏ một số quy định trùng lặp với Luật Đầu tư và xác định rõ một cơ quan chủ trì duy nhất để tránh chồng chéo.

Giảm rủi ro có thể xảy ra tranh chấp

Cuối phiên thảo luận, giải trình, làm rõ tính phù hợp của cơ chế phối hợp mà Chính phủ đang đề xuất trong dự thảo nghị quyết, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho rằng, cơ chế phối hợp trong phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế được thiết kế tại dự thảo nghị quyết nhằm mục đích chuyển đổi căn bản từ tư duy "phòng thủ và đối phó" sang tâm thế "chủ động phòng ngừa và xử lý hậu quả" các tranh chấp đầu tư quốc tế.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng (Ảnh: Media Quốc hội).

Trong bối cảnh tăng cường hội nhập quốc tế, thu hút đầu tư và thu hút các nhà đầu tư có chất lượng vào những lĩnh vực mong muốn có đầu tư nước ngoài. Theo Bộ trưởng, việc xem xét một cơ chế phải chủ động trong việc phòng ngừa, giảm thiểu những nguy cơ rủi ro xảy ra tranh chấp. Và nếu nó có xảy ra thì cũng có một cơ chế đang được chuẩn bị để có thể tham gia giải quyết những tranh chấp này một cách hiệu quả nhất, bảo vệ lợi ích quốc gia.

"Điều này đúng với tinh thần chuyển sang một tâm thế chủ động phòng ngừa, xử lý hiệu quả các tranh chấp đầu tư quốc tế", Bộ trưởng nói.

Nói thêm, ông Tùng cho biết dự thảo Nghị quyết khắc phục triệt để những bất cập của quy định đối với cơ chế phối hợp theo Quyết định số 14 năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ về ban hành quy chế phối hợp giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế. Đó là, cơ chế phối hợp trong phòng ngừa và giải quyết tranh chấp. Và phòng ngừa được xác định là trọng tâm.

Dự thảo Nghị quyết có 1 chương riêng về phòng ngừa, trong đó bổ sung rất nhiều cơ chế phối hợp từ sớm, cơ chế chính sách để hoàn thiện pháp luật đầu tư nhằm giảm rủi ro có thể xảy ra tranh chấp.

Cùng với đó, bổ sung cơ chế phản hồi nhà đầu tư có hệ thống nhằm theo dõi xử lý sớm các vướng mắc, ngay từ giai đoạn có dấu hiệu tranh chấp, chưa trở thành vụ kiện. Đây là một giải pháp rất quan trọng.

Khắc phục các khó khăn về bảo đảm nguồn lực, nhất là chế độ chính sách đối với đội ngũ những người trực tiếp tham gia làm công tác phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Theo Bộ trưởng, thực tiễn vừa qua cho thấy đội ngũ cán bộ làm công tác này thường là kiêm nhiệm, thiếu kinh nghiệm tranh tụng quốc tế.

Dự thảo cũng đề xuất thành lập Trung tâm phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế là đơn vị chuyên trách để hỗ trợ pháp lý và kỹ thuật cho các bộ, ngành, địa phương. Điều đó nó giúp giảm thiểu sự phụ thuộc vào luật sư nước ngoài…

Về việc xác định cơ quan chủ trì, Bộ trưởng cho biết dự thảo Nghị quyết đã tham khảo kinh nghiệm quốc tế, và thực tế Việt Nam hiện nay đang áp dụng cơ chế phi tập trung hay còn gọi là "mô hình hỗn hợp".

Theo đó, chỉ cơ quan đại diện pháp lý của Chính phủ là cơ quan thường trực và đóng vai trò là cơ quan đầu mối quản lý nhà nước công tác giải quyết tranh chấp, hỗ trợ, giúp các cơ quan chủ trì về các vấn đề pháp lý trong giải quyết tranh chấp.

"Việc giao cho cơ quan chủ trì là cơ quan không thường trực, không chuyên trách và được xác định linh hoạt theo từng vụ việc cụ thể, cũng gắn với thực tiễn hiện nay chúng ta đang xử lý các tranh chấp này. Đề cao trách nhiệm của chính những cơ quan này, tránh tình trạng ký kết một cách thoải mái nhưng đến khi xảy ra chuyện thì người khác đi giải quyết hậu quả", Bộ trưởng nói và cho rằng thực tiễn chúng ta đã giải quyết các vụ việc rất hiệu quả.

Do đó, cơ chế phi tập trung này rất phù hợp. Về lâu dài, Bộ trưởng cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu xây dựng đội ngũ "luật sư công" chuyên trách về giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Hoàng Thị Bích