Giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế: Chuyển từ phòng thủ sang chủ động ứng phó

Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng Dương Khắc Mai phát biểu. (Ảnh: Văn Điệp/TTXVN)

Chiều 11/4, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội đã tiến hành thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù trong phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Cần mở rộng phạm vi điều chỉnh, bao quát mọi rủi ro

Tham gia đóng góp ý kiến, đại biểu Mai Thị Phương Hoa, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình cho biết, theo khoản 1 Điều 3 dự thảo Nghị quyết, tranh chấp đầu tư quốc tế được xác định là tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với Nhà nước, Chính phủ hoặc cơ quan nhà nước, tổ chức của Việt Nam phát sinh từ điều ước quốc tế, hợp đồng, thỏa thuận, hoặc tại tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài chiếm trên 50% vốn điều lệ.

Tuy nhiên, dẫn báo cáo thẩm tra, đại biểu lo ngại quy định này có thể làm thu hẹp phạm vi áp dụng cơ chế phối hợp. Thực tế vẫn có thể phát sinh tranh chấp tại các tổ chức kinh tế có tỷ lệ vốn nước ngoài dưới 50% hoặc chỉ có một số thành viên hợp danh là người nước ngoài. Dù tỷ lệ vốn không chi phối, các vụ việc này vẫn tiềm ẩn tính chất phức tạp, nguy cơ gây thiệt hại lớn đến lợi ích quốc gia, tác động đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại và môi trường đầu tư. Do đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu mở rộng phạm vi áp dụng để bảo đảm khả năng ứng phó hiệu quả trong mọi tình huống.

Đồng quan điểm về định hướng tiếp cận, đại biểu Trịnh Xuân An, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Nai đề nghị mở rộng phạm vi điều chỉnh theo hướng bao quát cả trường hợp cơ quan nhà nước Việt Nam chủ động khởi kiện hoặc phản tố nhà đầu tư nước ngoài; hỗ trợ bên thứ ba, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước khi đầu tư ra nước ngoài. Đồng thời, cần bổ sung cơ chế hậu giải quyết tranh chấp, thay vì chỉ tập trung vào giai đoạn trước và trong vụ việc.

Về cơ chế phối hợp, đại biểu Trịnh Xuân An cho rằng Quốc hội chỉ nên quy định các nguyên tắc chung, xác định rõ cơ quan chủ trì, cơ quan chịu trách nhiệm chính và cơ quan tham gia. Các nội dung cụ thể như trình tự, thủ tục, thành lập đoàn công tác, thuê luật sư nên giao Chính phủ quy định để bảo đảm tính linh hoạt. Về chế độ, chính sách, cần rà soát tính hợp lý của các mức chi, quy định rõ ràng về tổ chức bộ máy, nhân lực, ngân sách để bảo đảm tính khả thi.

Làm rõ trách nhiệm trong cơ chế phối hợp

Bày tỏ thống nhất cao với sự cần thiết ban hành Nghị quyết, đại biểu Dương Khắc Mai, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng nhấn mạnh đây là bước hoàn thiện quan trọng trong khuôn khổ pháp lý của Việt Nam. Để bảo đảm tính khả thi, đại biểu đề nghị dự thảo cần xác định rõ cơ quan đầu mối chủ trì trong tham mưu chính sách (có thể giao Bộ Tư pháp giữ vai trò trung tâm điều phối) và quy định rõ quy trình phối hợp liên ngành, đặc biệt trong đàm phán, ký kết và xử lý tình huống.

Đại biểu Dương Khắc Mai cũng đề nghị bổ sung quy định về thời hạn xử lý phản ánh, kiến nghị của nhà đầu tư; làm rõ vai trò của từng bộ, ngành (nhất là Bộ Tài chính và cơ quan quản lý chuyên ngành). Đối với quy định về cơ quan chủ trì giải quyết tranh chấp, đại biểu đề nghị bổ sung các tiêu chí cụ thể theo thứ tự ưu tiên: cơ quan ban hành/đề xuất biện pháp bị khiếu kiện; cơ quan quản lý chuyên ngành; cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài; và chỉ báo cáo Thủ tướng khi không thể xác định theo các tiêu chí này.

Đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng Nguyễn Khánh Ngọc phát biểu. (Ảnh: Văn Điệp/TTXVN)

Góp ý về cơ quan chủ trì, đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc, Đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng đồng tình với cách tiếp cận "phi tập trung" của Chính phủ, tức là "cơ quan nào gây ra thì cơ quan đó phải chịu trách nhiệm chủ trì" trong bối cảnh hiện tại. Tuy nhiên, đại biểu lưu ý thực tế cơ quan chủ trì thường chỉ làm công tác hành chính, trong khi cơ quan đại diện pháp lý (Bộ Tư pháp) mới là nơi gánh vác các công việc chuyên môn nặng nề như luật sư.

Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Ninh lại đề nghị điều chỉnh khoản 1 Điều 12 theo hướng giao thẳng cho Bộ Tư pháp chủ trì công tác giải quyết các vụ việc tranh chấp quốc tế. Theo đại biểu, khi cơ quan bị kiện là cơ quan tiến hành tố tụng, vụ việc sẽ đòi hỏi xử lý nhiều vấn đề chuyên sâu (quy trình tố tụng, truy nã quốc tế, tương trợ tư pháp, quyền tiếp cận công lý, công nhận phán quyết trọng tài...). Những vấn đề pháp lý cao độ này nằm ngoài khả năng của cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài. Ngoại trừ các cơ quan điều tra và tố tụng, Bộ Tư pháp hiện là cơ quan có trình độ chuyên môn cao nhất, tích lũy nhiều kinh nghiệm thực tiễn, việc giao nhiệm vụ này cho Bộ Tư pháp là hoàn toàn phù hợp.

Chuyển đổi từ tư duy phòng thủ, đối phó sang chủ động phòng ngừa

Phát biểu giải trình làm rõ các vấn đề đại biểu Quốc hội nêu, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng khẳng định, việc xây dựng cơ chế phối hợp nhằm chuyển đổi căn bản từ tư duy phòng thủ, đối phó sang chủ động phòng ngừa và xử lý hiệu quả các tranh chấp, qua đó bảo vệ lợi ích quốc gia trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội nêu. (Ảnh: Văn Điệp/TTXVN)

Về phạm vi điều chỉnh, Bộ trưởng cho biết rất khó thiết kế một cơ chế chung cho mọi loại tranh chấp quốc tế do tính chất mỗi loại rất khác nhau. Tuy nhiên, dự thảo luật đã thiết kế một cơ chế mở cho phép áp dụng tùy trường hợp. Việc quy định xử lý các tranh chấp phát sinh trước thời điểm nghị quyết có hiệu lực sẽ được áp dụng cho các vụ việc chưa đi đến giai đoạn tranh tụng chính thức.

Về cơ quan chủ trì, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh mô hình "phi tập trung" (cơ quan gây ra tranh chấp làm cơ quan chủ trì, Bộ Tư pháp là cơ quan đại diện pháp lý thường trực) là phù hợp với thực tiễn Việt Nam hiện nay. Về lâu dài, cơ quan soạn thảo sẽ nghiên cứu xây dựng cơ quan chuyên trách như đại biểu đề nghị. Bộ trưởng tiếp thu các ý kiến tâm huyết của đại biểu và cho biết sẽ tiếp tục hoàn thiện dự thảo bảo đảm phù hợp với thực tiễn Việt Nam và thông lệ quốc tế.

Kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đánh giá cao sự chủ động, trách nhiệm của cơ quan soạn thảo và cơ quan thẩm tra. Đa số đại biểu thống nhất cao về sự cần thiết ban hành Nghị quyết nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ để chủ động cảnh báo sớm rủi ro, bảo vệ lợi ích và uy tín quốc gia.

Phó Chủ tịch Quốc hội yêu cầu cơ quan soạn thảo tiếp tục làm rõ vị trí, chức năng của cơ quan chủ trì và cơ quan đại diện pháp lý; đánh giá kỹ khả năng cân đối ngân sách khi áp dụng chế độ vượt trội; làm rõ điều khoản chuyển tiếp và bảo đảm tính độc lập tư pháp. Cơ quan chủ trì soạn thảo cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan thẩm tra, tiếp thu đầy đủ để hoàn thiện dự thảo Nghị quyết, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối kỳ họp./.

(Vietnam+)