Minh bạch vai trò của ngân hàng thương mại trên thị trường trái phiếu

Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa và các đại biểu tham dự Phiên họp. Ảnh: NHƯ Ý

Đây là vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm đặt ra tại Phiên thảo luận về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng, diễn ra sáng 09/8.

Kiểm soát nguy cơ lạm dụng, xung đột lợi ích

Đề cập đến nội dung này, đại biểu Lê Văn Thế (Đoàn Ninh Bình) cho rằng, việc bổ sung quy định cho phép NHTM làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm của TPDN (nội dung được bổ sung vào điều 114 Luật Các tổ chức tín dụng), nếu được thiết kế tốt sẽ là một giải pháp chuyên nghiệp hơn trong quản lý tài sản bảo đảm và góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Tuy nhiên, đại biểu cũng nêu vấn đề: Nếu một ngân hàng vừa là bên cấp tín dụng cho doanh nghiệp, vừa quản lý tài sản bảo đảm của trái phiếu, đồng thời lại có thể tham gia các khâu phân phối, thanh toán hoặc cung cấp dịch vụ khác cho đợt phát hành, thì xung đột lợi ích có thể phát sinh rất rõ. Khi doanh nghiệp gặp khó khăn về tài chính, lợi ích thu hồi khoản nợ của ngân hàng có thể không hoàn toàn đồng nhất với lợi ích của các trái chủ.

Vì vậy, đại biểu Lê Văn Thế đề nghị, Luật phải thiết kế cơ chế để NHTM thực hiện hoạt động này một cách độc lập, minh bạch và không lạm dụng vị thế của mình. Ngay sau khi Luật được ban hành, Chính phủ cần quy định cụ thể điều kiện, phạm vi và nguyên tắc thực hiện hoạt động đại lý quản lý tài sản bảo đảm; cơ chế nhận diện, công khai và kiểm soát xung đột lợi ích; trách nhiệm quản lý, công khai thông tin về tài sản bảo đảm, tách bạch tài sản, hồ sơ, dữ liệu và cơ chế giám sát, xử lý vi phạm.

Đại biểu Lê Văn Thế phát biểu thảo luận. Ảnh: VPQH

Đại biểu cũng nhấn mạnh một nguy cơ cần phòng ngừa ngay từ khi thiết kế chính sách. Đó là tình trạng bán hàng hóa, dịch vụ chính nhưng kèm theo điều kiện khách hàng phải mua thêm hàng hóa, dịch vụ phụ, trong giới kinh doanh thường ví như “mua bia kèm lạc”.

Đại biểu đề nghị Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước khi quy định chi tiết cần đặc biệt quan tâm đến việc ngăn chặn việc sử dụng quan hệ tín dụng để ép buộc hoặc tạo sức ép, ra các điều kiện để khách hàng mua sản phẩm đầu tư.

Nhấn mạnh quan điểm xây dựng Luật nên phòng ngừa từ sớm, từ xa, không chờ đến khi vi phạm xảy ra mới sửa đổi Luật và văn bản dưới Luật, đại biểu đề nghị Cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung điểm e vào sau điểm đ khoản 2 Điều 114 như sau: “Đại lý quản lý tài sản bảo đảm của trái phiếu doanh nghiệp. Chính phủ quy định chi tiết việc thực hiện nội dung này”.

Đại biểu cũng đề xuất hai nguyên tắc trong việc xây dựng Dự thảo Luật là: mở rộng thẩm quyền phải đi cùng giới hạn pháp lý, dữ liệu và trách nhiệm giải trình; mở rộng hoạt động ngân hàng phải đi cùng kiểm soát xung đột lợi ích và bảo vệ nhà đầu tư.

Cùng mối quan tâm, đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) tán thành việc bổ sung quy định trong Dự thảo Luật song cũng lưu ý, đây là nội dung tiềm ẩn rủi ro và xung đột lợi ích. Mặc dù Ngân hàng Nhà nước đã tiếp thu và cho biết sẽ báo cáo Chính phủ chỉ đạo hoàn thiện các quy định có liên quan song đại biểu đề nghị cân nhắc quy định ngay trong Dự thảo Luật một số nguyên tắc.

Đó là, cần xác định rõ địa vị pháp lý của NHTM khi làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm; quy định các nguyên tắc tối thiểu về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của đại lý; có cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích trong trường hợp cùng một ngân hàng vừa là bên cấp tín dụng, vừa là tổ chức tư vấn hoặc phân phối trái phiếu, đồng thời là đại lý quản lý tài sản bảo đảm cho doanh nghiệp phát hành; quy định điều kiện tối thiểu đối với NHTM thực hiện hoạt động đại lý quản lý tài sản bảo đảm.

Phân biệt, giải thích rõ, tránh nhầm lẫn cho khách hàng

Phân tích sâu hơn từ góc độ cấu trúc thị trường tài chính, đại biểu Trần Hoàng Ngân (Đoàn TP. Hồ Chí Minh) nhấn mạnh, việc bổ sung quy định cho phép NHTM đóng vai trò là đại lý quản lý tài sản đảm bảo của TPDN, có ý nghĩa lớn rất lớn, tác động lớn đến việc cơ cấu lại thị trường tài chính Việt Nam hiện nay.

Đại biểu Trần Hoàng Ngân phát biểu thảo luận. Ảnh: VPQH

Đại biểu phân tích, gánh nặng vốn cho nền kinh tế đang dồn lên hệ thống NHTM. Hiện nay, dư nợ hệ thống ngân hàng đã vượt 20 triệu tỷ đồng (tương đương 145% GDP), tạo gánh nặng quá lớn cho kênh tín dụng ngân hàng.

Để nâng cao vai trò của thị trường vốn, chúng ta đã định hướng vốn hóa thị trường chứng khoán là 100% GDP và hiện nay là đã được 80% GDP. Thị trường TPDN theo định hướng là khoảng 25-30% thì hiện nay mới đạt khoảng 12% GDP. Vì vậy, việc bổ sung quy định trong Dự thảo Luật để khơi thông thị trường TPDN là cấp thiết.

Tuy nhiên, từ bài học xương máu của thị trường TPDN năm 2022, đại biểu Trần Hoàng Ngân đề nghị Ngân hàng Nhà nước phải yêu cầu các NHTM làm nhiệm vụ đại lý quản lý tài sản đảm bảo của TPDN giải thích rõ ràng cho khách hàng phân biệt giữa đại lý phát hành, bảo lãnh thanh toán và đại lý quản lý tài sản bảo đảm để tránh nhầm lẫn cho khách hàng.

Làm rõ thêm vấn đề này dưới góc độ nghề nghiệp, đại biểu Nguyễn Thanh Tùng (Đoàn TP. Hồ Chí Minh) - Chủ tịch Hội đồng quản trị Vietcombank nêu rõ, việc làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm bản chất là cung cấp dịch vụ theo hợp đồng. Trong hợp đồng đại lý quản lý tài sản bảo đảm quy định rất rõ về địa vị pháp lý của đại lý nhận quản lý tài sản bảo đảm.

Pháp luật không cấm ngân hàng thực hiện đồng thời các chức năng, nhưng khi xử lý tài sản bảo đảm, thứ tự ưu tiên thanh toán sẽ được thực hiện tuân thủ nghiêm ngặt theo quy định pháp luật hoặc xử lý theo tỷ lệ nắm giữ trái phiếu đối với các chủ thể cùng thứ tự.

Giải trình ý kiến đại biểu về nội dung này, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Đức Ấn cho biết, điều khoản trong Dự thảo mới mở ra thẩm quyền để NHTM được thực hiện hoạt động đại lý quản lý tài sản đảm bảo của TPDN. Điều kiện, quy trình thực hiện, yêu cầu minh bạch và biện pháp tránh gây hiểu nhầm cho người dân sẽ được điều chỉnh theo pháp luật chứng khoán và các quy định chi tiết của Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước./.

N. HỒNG