Chuyên mục: Tài chính

Chuyển sang tư duy phát hiện bằng dữ liệu, công cụ và năng lực phân tích

1 giờ trước

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng đã quy định 15 dấu hiệu đáng ngờ liên quan đến mã hóa tài sản. Tuy nhiên, các ĐBQH cho rằng, để phòng, chống rửa tiền đối với tài sản mã hóa cần chuyển từ tư duy quy định phải phát hiện dấu hiệu nào sang tư duy phát hiện bằng dữ liệu nào, bằng công cụ nào và ai có năng lực phân tích kết quả đó.

Giao Thống đốc Ngân hàng Nhà nước bổ sung các dấu hiệu giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa

Theo đánh giá của các ĐBQH, việc dự thảo Luật quy định 15 dấu hiệu đáng ngờ liên quan đến mã hoá tài sản là bước tiến quan trọng trong việc cụ thể hóa khuyến nghị 15 của Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF), tạo cơ sở pháp lý cho việc nhận diện, đánh giá và kiểm soát rủi ro rửa liên quan đến tài sản mã hóa.

Tuy nhiên, ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh (Lâm đồng) lưu ý, 15 nhóm giao dịch đáng ngờ trong dự thảo Luật chưa được cấu trúc theo nhóm có cùng tính chất và đang được liệt kê khá dàn trải. Do đó, cần hệ thống lại theo từng nhóm để điều, khoản rõ ràng và logic hơn.

ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh (Lâm Đồng) phát biểu. Ảnh: Hồ Long

Đại biểu cũng cho rằng, không nên coi 15 dấu hiệu nêu trên là một danh sách đóng, mà cần có một khoản mở giao cho Thống đốc Ngân hàng Nhà nước quy định bổ sung các dấu hiệu giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa theo từng thời kỳ.

Dự thảo Luật đặt ra yêu cầu nhận diện các giao dịch có liên quan đến dịch vụ trộn tiền, cầu nối liên chuỗi và các phương thức che giấu dòng tiền khác. Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cho rằng, đây là yêu cầu đúng, nhưng cần nhìn nhận đúng bản chất kỹ thuật của nó.

Đại biểu phân tích, muốn xác định nguồn gốc và đường đi của tài sản, cần sử dụng phân tích dữ liệu trên chuỗi khối (On-chain Analytics) như: phân cụm địa chỉ ví; phân tích đồ thị giao dịch; xác định chủ thể đứng sau địa chỉ ví; truy vết dòng tài sản qua nhiều blockchain; và phân tích các tương tác với hợp đồng thông minh (Smart Contracts). Đây không phải là chức năng mặc định của hệ thống ngân hàng lõi. Do đó, nếu dự luật quy định tổ chức báo cáo phải phát hiện những dấu hiệu mà hạ tầng kỹ thuật của tổ chức không đủ khả năng quan sát, thì sẽ xuất hiện khoảng cách giữa nghĩa vụ pháp lý và năng lực thực thi.

Từ đó, đại biểu đề nghị, Ngân hàng Nhà nước nghiên cứu xây dựng hoặc tổ chức cung cấp hạ tầng công nghệ giám sát dùng chung theo mô hình SupTech/RegTech, trong đó có các công cụ phân tích On-chain, cơ chế chia sẻ dữ liệu và hệ thống cảnh báo rủi ro cho các tổ chức thuộc diện báo cáo. Như vậy, thay vì yêu cầu từng ngân hàng tự xây dựng một hệ thống phân tích blockchain riêng, chúng ta có thể hình thành một năng lực giám sát dùng chung ở cấp độ quốc gia.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cũng đề nghị hình thành năng lực phân tích và điều tra tài chính số. Phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực này không thể chỉ dựa trên phương pháp AML truyền thống. Cần bổ sung năng lực phân tích blockchain, điều tra tài chính số và pháp chứng kỹ thuật số. Cần có cơ chế thu hút nhân lực có chuyên môn cao về Blockchain Forensics - pháp chứng và điều tra trên chuỗi khối, phân tích dữ liệu và điều tra tài chính số cho các đơn vị có chức năng phòng, chống rửa tiền và điều tra tội phạm tài chính công nghệ cao.

Đại biểu nhấn mạnh, “đối với tài sản mã hóa, chúng ta cần chuyển từ tư duy quy định phải phát hiện dấu hiệu nào sang tư duy đầy đủ hơn là phát hiện bằng dữ liệu nào, bằng công cụ nào và ai có năng lực phân tích kết quả đó”.

Khắc phục vướng mắc về động lực thực thi

Cũng liên quan đến nhận diện và báo cáo giao dịch đáng ngờ, đặc biệt trong lĩnh vực tài sản mã hoá, ĐBQH Nguyễn Khánh Vũ (Quảng Trị) cho rằng, đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật ngân hàng mà là an ninh tài chính quốc gia.

Đại biểu cho biết, đầu năm 2026, Việt Nam mới hoàn thành 3/17 hành động cam kết với FATF để ra khỏi Danh sách giám sát tăng cường. Chính phủ cũng vừa ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về phòng, chống rửa tiền giai đoạn 2026-2030 (Quyết định 707/QĐ-TTg).

ĐBQH Nguyễn Khánh Vũ (Quảng Trị) phát biểu. Ảnh: Hồ Long

Tuy nhiên, chúng ta còn vướng mắc về năng lực thực thi, động lực thực thi. Đại biểu dẫn chứng, dự thảo Luật đã đề xuất bổ sung quy định bảo vệ người báo cáo, người cung cấp thông tin và người tố giác hành vi rửa tiền, nhưng nội dung công bố hiện chưa nêu rõ có bao gồm miễn trừ trách nhiệm dân sự, hình sự cho tổ chức tín dụng khi báo cáo trung thực hay không, đây đúng là phạm vi mà Khuyến nghị 21 của FATF yêu cầu.

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ lưu ý, “nếu chỉ dừng ở bảo vệ cá nhân người báo cáo mà chưa mở rộng đến trách nhiệm của tổ chức, tổ chức tín dụng vẫn có thể rơi vào thế lưỡng nan: báo cáo có thể bị kiện nếu sau đó xác định không có rủi ro, không báo cáo có thể bị coi là vi phạm. Hệ quả là tổ chức tín dụng có xu hướng chọn phương án an toàn cho mình, bỏ sót giao dịch đáng ngờ, hoặc từ chối khách hàng hợp pháp như người nhận kiều hối, hộ kinh doanh cá thể”.

Từ thực tế trên, đại biểu đề nghị, khắc phục vướng mắc về năng lực thực thi bằng cách giao Chính phủ ban hành tiêu chí kỹ thuật hướng dẫn từng dấu hiệu đáng ngờ, quy định ngưỡng giao dịch bắt buộc xác minh danh tính theo thông lệ quốc tế, kèm lộ trình đầu tư hạ tầng và đào tạo cán bộ, có hiệu lực đồng thời với Luật.

Đồng thời, khắc phục vướng mắc về động lực thực thi theo hướng quy định rõ trong dự Luật cơ chế bảo vệ người báo cáo bao gồm cả miễn trừ trách nhiệm dân sự, hình sự cho tổ chức tín dụng khi báo cáo trung thực, có căn cứ hợp lý để tổ chức tín dụng yên tâm thực hiện đầy đủ nghĩa vụ báo cáo, vừa nâng cao chất lượng phát hiện giao dịch đáng ngờ, vừa tránh gây khó cho khách hàng hợp pháp.

Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Phạm Đức Ấn phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội nêu. Ảnh: Phạm Thắng

Giải trình trước Quốc hội, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Phạm Đức Ấn nêu rõ, các giao dịch đáng ngờ trong dự thảo Luật được quy định và sắp xếp dựa trên nhóm vấn đề mà FATF đưa ra. Những giao dịch đáng ngờ vốn rất định tính, không thể định lượng được. Vì vậy, càng quy định chi tiết, cụ thể càng rất khó, nên cơ bản chỉ quy định mang tính định lượng.