Chi chuyển nguồn chiếm gần 69% thực chi': Giải pháp căn cơ từ thể chế

Tình trạng chi chuyển nguồn NSNN lớn và trong nhiều năm liên tục là vấn đề cần đặc biệt lưu ý trong điều hành NSNN. Ảnh: baochinhphu.vn

Chuyển nguồn tăng hơn 420.000 tỷ đồng so với năm 2024

Theo báo cáo quyết toán NSNN năm 2025 của Chính phủ và báo cáo kiểm toán quyết toán NSNN năm 2025 của Kiểm toán nhà nước (KTNN), tổng số chi chuyển nguồn từ năm 2025 sang năm 2026 là 1.859.811 tỷ đồng (trong đó ngân sách trung ương là 544.719 tỷ đồng, ngân sách địa phương là 1.315.091 tỷ đồng). Con số này tương đương 40,8% tổng chi cân đối NSNN và chiếm tới 68,9% tổng số thực chi NSNN năm 2025. So với niên độ ngân sách 2024 (chuyển nguồn 1.439.178 tỷ đồng, chiếm 40,1% tổng chi cân đối và 67% số thực chi), quy mô chi chuyển nguồn năm 2025 tiếp tục tăng cả về số tuyệt đối lẫn tỷ trọng (tăng thêm hơn 420.633 tỷ đồng so với năm 2024).

Cơ cấu chi chuyển nguồn NSNN năm 2025 cho thấy có các khoản được phép chuyển nguồn theo quy định của pháp luật, chẳng hạn như nguồn tích lũy thực hiện chính sách tiền lương và an sinh xã hội (chiếm 25,5%, tương ứng 474.551 tỷ đồng), nguồn tăng thu và dự toán chi còn lại được phép sử dụng năm sau (chiếm 33,8%, tương ứng 629.490 tỷ đồng). Song nếu loại trừ các khoản này, số chuyển nguồn do nguyên nhân chậm phân bổ, chậm triển khai nhiệm vụ vẫn lên tới 742.877 tỷ đồng (tăng thêm 239.980 tỷ đồng so với năm 2024). Đáng chú ý, KTNN còn phát hiện 4.137,7 tỷ đồng chuyển nguồn không phù hợp quy định, hạch toán sai mục lục hoặc trùng lặp, cùng với số kinh phí ngân sách trung ương bổ sung có mục tiêu cho địa phương đã hết nhiệm vụ chi nhưng chưa hoàn trả ngân sách trung ương là 8.329,72 tỷ đồng.

Những tác động đến nền kinh tế và tài chính công

Tình trạng chi chuyển nguồn NSNN lớn và trong nhiều năm liên tục là vấn đề cần đặc biệt lưu ý trong điều hành NSNN và chấp hành kỷ cương, kỷ luật tài chính quốc gia.

Trước hết, tình trạng này làm giảm hiệu quả thực chất của dự toán ngân sách và tính nghiêm minh của kỷ luật NSNN. Khi số chi chuyển nguồn chiếm gần 69% số thực chi, dự toán giao đầu năm bị giảm hiệu lực và tính dự báo, kế hoạch và kỷ luật tài chính. Việc tồn đọng vốn kéo dài tạo cơ chế “giữ nguồn” tại các đơn vị dự toán, hạn chế vai trò giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp trong việc thực hiện NSNN.

Chi chuyển nguồn ở mức cao gây “đọng vốn” quy mô lớn, lãng phí nguồn lực công và làm chậm đà tăng trưởng. Nguồn lực rất lớn của NSNN nằm chờ trên các tài khoản ngân quỹ/kho bạc mà không hạch toán vào nền kinh tế. Điều này khiến nhiều dự án hạ tầng trọng điểm, chương trình mục tiêu quốc gia, nhiệm vụ khoa học công nghệ và chuyển đổi số bị gián đoạn, giảm hiệu quả và tác động đến nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội trong niên độ ngân sách.

Bên cạnh đó, việc chi chuyển nguồn kéo dài còn làm gia tăng áp lực vay nợ, chi phí tài chính và rủi ro nợ công của Nhà nước. Đây là một nghịch lý đã được Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội chỉ ra trong báo cáo thẩm tra quyết toán NSNN các năm trước đây. Trong khi một nguồn lực của NSNN đang bị “đóng băng” chưa hạch toán chi, NSNN vẫn phải tiếp tục phát hành trái phiếu chính phủ, vay ODA để bù đắp thâm hụt và chi trả nợ gốc. Việc phải duy trì nghĩa vụ vay nợ mới trong khi vốn cũ chưa giải ngân làm phát sinh chi phí trả lãi vay, chi phí cam kết vốn vay ODA, làm tăng mức tổng vay NSNN (năm 2025 quyết toán vay là 763.909 tỷ đồng) và khả năng phát sinh rủi ro khi các khoản nợ đáo hạn tập trung vào một số thời điểm.

Đổi mới thể chế, ngăn chặn tình trạng “đọng vốn”

Giải pháp căn cơ để siết chặt kỷ luật tài chính, ngăn chặn tình trạng “đọng vốn” trong các niên độ tới là phải sớm đổi mới thể chế về quản lý NSNN, hợp nhất quản lý NSNN và đầu tư công tại Luật NSNN (hợp nhất) được Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, đảm bảo yêu cầu:

Xóa bỏ sự giao thoa, trùng lặp quy trình. Sự liên thông này cắt giảm các thủ tục về lập, thẩm định, phân bổ và giao vốn, là nguyên nhân khiến giao vốn chậm, triển khai kéo dài dẫn đến phải chuyển nguồn sang năm sau. Nghiên cứu quy định cơ chế, thẩm quyền điều phối linh hoạt, lồng ghép các nguồn vốn đầu tư công và xử lý các nhiệm vụ chi giao thoa giữa chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên nhằm tháo gỡ các vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện dự án.

Nghiên cứu cơ chế quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra: Bổ sung nguyên tắc đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của chương trình, dự án trong suốt chu trình từ lập, thẩm định, phê duyệt đến vận hành, đảm bảo từng đồng vốn chi ra phải đem lại hiệu quả thực tế chứ không chỉ dừng ở việc “giải ngân hết dự toán”.

Cùng với đó, rà soát, nghiên cứu thu hẹp tối đa phạm vi và danh mục được phép chi chuyển nguồn tại Dự thảo Luật. Theo đó, cắt giảm các trường hợp chuyển nguồn thiếu chặt chẽ trong luật hiện hành; quy định cụ thể phạm vi chuyển nguồn như: Nguồn thực hiện chính sách tiền lương, phụ cấp, trợ cấp; chi đầu tư công đã đủ điều kiện theo quy định; nguồn tăng thu, tiết kiệm chi đã được cấp có thẩm quyền quyết định phân bổ. Bổ sung nguyên tắc khống chế thời gian thực hiện chi đối với các khoản chuyển nguồn không quá ngày 31 tháng 12 năm sau (trừ nguồn kinh phí cải cách tiền lương), quá thời hạn này, kinh phí chưa sử dụng hết bắt buộc phải hủy bỏ và thu hồi.

Cuối cùng, tăng cường kỷ cương, kỷ luật ngân sách, đảm bảo nguyên tắc: Hết năm ngân sách, các khoản dự toán chi (bao gồm cả dự toán bổ sung trong năm) chưa thực hiện hoặc chưa chi hết, không thuộc đối tượng được chuyển nguồn theo quy định pháp luật, bắt buộc phải hủy bỏ. Quy định rõ thẩm quyền, trách nhiệm giải trình và chế tài của người quyết định chuyển nguồn, chịu trách nhiệm trực tiếp về kết quả và tiến độ giải ngân của số vốn được chuyển nguồn. Tăng cường cơ chế giám sát của cơ quan dân cử, yêu cầu Chính phủ báo cáo Quốc hội, Ủy ban nhân dân báo cáo Hội đồng nhân dân cùng cấp chi tiết số liệu chi chuyển nguồn hằng năm.

Việc ban hành Luật NSNN (hợp nhất) với những quy định mới, siết chặt khung khổ pháp lý về chi chuyển nguồn, cắt giảm thủ tục đầu tư công và đề cao trách nhiệm người đứng đầu sẽ là “giải pháp căn cơ” để khắc phục tình trạng đọng vốn, giải phóng nguồn lực tài chính công, phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội nhanh và bền vững trong giai đoạn tới./.

NGUYỄN THÀNH TRUNG - Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội