Năm 1974, Zaire trở thành quốc gia châu Phi cận Sahara đầu tiên giành quyền dự World Cup, giải đấu diễn ra tại Tây Đức. Khi đó, đất nước này nằm dưới sự cai trị của Tổng thống độc tài Mobutu Sese Seko, người từng đổi tên quốc gia và kiểm soát chặt chẽ mọi mặt đời sống, gồm bóng đá.

Trên hành trình đến World Cup, Zaire vượt qua vòng loại châu Phi đầy khắc nghiệt và sau đó vô địch giải đấu này 1974. Đội hình khi ấy của họ không có những ngôi sao thi đấu ở châu Âu như hiện nay, nhưng vẫn sở hữu những cái tên đáng chú ý như Tshimen Bwanga hay Vua phá lưới CAN 1974 Ndaye Mulamba.

Tuy nhiên, giải đấu tại Tây Đức nhanh chóng biến thành thảm họa. Sau trận ra quân thua Scotland 0-2, nội bộ đội tuyển rơi vào khủng hoảng liên quan đến tiền thưởng và sinh hoạt phí. Nhiều cầu thủ phản đối vì cho rằng quỹ hỗ trợ bị quan chức đi cùng "rút ruột", dẫn đến việc có thời điểm họ đình công, từ chối thi đấu.

Trong bối cảnh hỗn loạn, LĐBĐ Thế giới (FIFA) được cho là đã phải can thiệp để chi tiền trực tiếp cho các cầu thủ Zaire nhằm đảm bảo giải đấu tiếp tục.

Nhưng ở trận tiếp theo, Zaire thua tiếp Nam Tư 0-9, làm nên một trong những kết quả chênh lệch nhất lịch sử World Cup. Phía sau tỷ số ấy là một tập thể rệu rã cả về tinh thần lẫn tổ chức.

Bi kịch chưa dừng lại khi Zaire bước vào trận cuối gặp Brazil - với đội hình huyền thoại của bóng đá thế giới. Theo lời kể của hậu vệ Mwepu Ilunga, các cầu thủ bị gây áp lực nặng nề từ lực lượng an ninh đi cùng Tổng thống Mobutu, thậm chí bị đe dọa không được trở quê nhà về nếu thua đậm.

Trong trận đấu này, khoảnh khắc gây tranh cãi nhất lịch sử World Cup xuất hiện: Ilunga bất ngờ lao khỏi hàng rào và phá bóng trước khi Brazil thực hiện đá phạt. Nhiều bình luận khi đó cho rằng đó là thiếu hiểu biết luật, nhưng về sau, nó được nhìn nhận như một hành động hoảng loạn trong bối cảnh bị đe dọa và áp lực tâm lý nặng nề.

Brazil thắng 3-0, còn Zaire rời giải trong sự chế giễu của thế giới bóng đá. Sau kỳ World Cup thảm họa đó, bóng đá quốc gia châu Phi này rơi vào thoái trào, bị cắt giảm đầu tư và mất vị thế trong nhiều năm.

Từ chỗ gây tiếng vang khi góp mặt tại World Cup 1974 giữa thời điểm diễn ra sự kiện "Rumble in the Jungle" - trận đấu quyền Anh kinh điển giữa Muhammad Ali và George Foreman, Zaire nhanh chóng trở thành biểu tượng của hỗn loạn và bi kịch thể thao.

Nhiều thập kỷ sau, khi đất nước trở lại với tên gọi CHDC Congo, bóng đá lại hồi sinh với thế hệ cầu thủ thi đấu tại các giải hàng đầu châu Âu, mở ra kỳ vọng viết lại lịch sử theo hướng tích cực hơn tại World Cup 2026. Ngay trận mở màn ngày 17/6, đội tuyển CHDC Congo sẽ gặp Bồ Đào Nha của huyền thoại Cristiano Ronaldo.

Hồng Duy (theo Sunsports)