Em chấp nhận mất 17 triệu tiền cọc, bởi từng khoản (ghi danh 3 triệu đồng, đồng phục 3,5 triệu, cơ sở vật chất 3 triệu, phí sự kiện 1 triệu cho tới các khoản tháng 8 - học phí 5 triệu, bán trú 900 nghìn, ăn trưa 660 nghìn) đều được nhà trường tuyên bố rõ "không hoàn trả trong mọi trường hợp" và yêu cầu nộp trong tháng 6.

Lúc đó em cũng thắc mắc: có những khoản, nếu không học, con em hoàn toàn không dùng tới - không ảnh hưởng gì đến kế hoạch tuyển sinh hay chi tiêu của trường - mà vẫn không được hoàn trả. Nhưng trường không giải thích thêm. Em tôi chấp nhận mọi điều kiện, đề phòng con trượt trường công, không có chỗ học.

Năm nay, sắp đến đứa thứ hai, em hỏi tôi "nộp cho yên tâm hay đánh liều chờ may rủi hả bác?". Câu hỏi này cũng là sự bắt đầu một cuộc chạy đua mệt mỏi cả về tinh thần lẫn tài chính cho nhiều phụ huynh ở các đô thị lớn vào mùa tuyển sinh chuyển cấp.

"Phí giữ chỗ" (hay tiền đặt cọc) ở các trường tư thục là khoản tiền phụ huynh nộp trước để đảm bảo suất học cho con sau khi đã trúng tuyển hoặc được nhận hồ sơ. Trường tư hoạt động theo cơ chế doanh nghiệp/đơn vị ngoài công lập, được quyền tự chủ tài chính và thỏa thuận dịch vụ giáo dục, nên về bản chất, nó là một giao dịch dân sự. Khoản thu này vì thế không có gì sai trái nếu được thực hiện với thỏa thuận rõ ràng, được thông báo công khai và phụ huynh tự nguyện.

Với một số trường tư chất lượng tốt, trường phổ thông có vốn đầu tư nước ngoài hoặc liên kết quốc tế thực sự, phụ huynh chủ động tìm đến để "mua" dịch vụ giáo dục. Một số trường bị ràng buộc trách nhiệm khắt khe bởi luật pháp và tiêu chuẩn kiểm định của quốc gia đối tác, các khoản cọc được vận hành theo thông lệ toàn cầu, đi kèm với báo cáo kiểm toán thu chi công khai và hợp đồng rạch ròi. Ở đó, phí giữ chỗ thực sự là một cam kết sòng phẳng.

Phí giữ chỗ, tiền cọc theo tôi là khoản thu không thể cấm. Bởi trường tư cũng cần công cụ chống hồ sơ ảo. Nếu không thu tiền đặt cọc, các trường sẽ không thể chủ động về kế hoạch tuyển sinh.

Bài viết này vì thế chỉ đề cập đến những giải pháp mà chính quyền có thể đưa ra để điều tiết, hạn chế tình trạng biến tướng của phí giữ chỗ, do các khoảng trống pháp lý hiện tại, khiến gánh nặng tài chính dồn lên vai phụ huynh trong bối cảnh thiếu trường công tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP HCM.

Tại Hà Nội, cánh cửa vào trường công khá hẹp, khiến gần 40% học sinh bậc trung học phổ thông phải chuyển sang các lựa chọn ngoài công lập, trung tâm giáo dục thường xuyên hoặc giáo dục nghề nghiệp. Trường tư có cơ hội áp đặt "luật chơi" tài chính bất hợp lý, dễ dẫn đến tình trạng bất bình đẳng trong tiếp cận giáo dục.

Với lý do hạn chế hồ sơ ảo, một số trường tư đang được tự do định giá nỗi lo của phụ huynh. Khi đó, "thỏa thuận dân sự" chỉ còn cái vỏ hình thức, nó thực chất đã trở thành một giao dịch bất cân xứng, nơi phụ huynh gần như không có lựa chọn ngoài việc chấp nhận điều kiện do trường áp đặt.

Mức thu phí đặt chỗ thực tế rất khác nhau: có trường chỉ thu vài triệu đồng - được phần lớn phụ huynh cho là phù hợp và chấp nhận mất cọc khi không ghi danh. Nhưng có trường thu tới vài chục triệu - con số mà cơ sở của nó không được lý giải rõ ràng. Chưa kể, nhiều khoản khác, được thu kèm với phí đặt chỗ, vốn không ảnh hưởng gì đến kế hoạch tuyển sinh, nhưng cũng được liệt vào danh sách "không hoàn trả trong mọi trường hợp".

Thực tế gây bức xúc này có thể là hệ quả của một vùng xám trong quản lý.

Hiện nay, pháp luật chưa có quy định thật cụ thể, thống nhất và trực diện đối với khoản thu mang tên "giữ chỗ" trong giai đoạn tuyển sinh đầu cấp; chưa có tiêu chí rõ về phạm vi thu, mức thu, điều kiện hoàn trả và trách nhiệm giải trình; chưa định danh rạch ròi và chưa đặt trần phí đối với các khoản thu. Từ kẽ hở đó, nhiều trường vận dụng Bộ luật Dân sự, biến một hoạt động gắn với quyền học tập thành một "giao dịch dân sự thuận tình". Những lá đơn mang tên "tự nguyện" trở thành vỏ bọc để làm vô hiệu hóa các công văn chấn chỉnh hàng năm của cơ quan quản lý.

Không thể chỉ dùng những công văn hướng dẫn nhắc nhở hay dọa xử phạt theo mùa tuyển sinh để xử lý một thị trường đang bị chi phối bởi động cơ tài chính. Trước hết, cần bịt khoảng trống pháp lý bằng quy định rõ ràng ở cấp nghị định hướng dẫn thực hiện Luật Giáo dục 2025: định danh cụ thể "phí tuyển sinh đầu cấp", quy định mức trần đối với lệ phí dự tuyển...

Quyền học tập được bảo vệ bởi Luật Giáo dục. Vì vậy, Nhà nước có quyền điều tiết giá trong lĩnh vực này, theo Luật Giá. Để tạo sự linh hoạt về mức trần giữa các trường có tính chất khác nhau, quy định không nên áp đặt một mức cứng chung, mà có thể tính theo tỷ lệ % nào đó trên học phí của từng trường.

Tiếp đó, cần bổ sung ngay hành vi "thu tiền giữ chỗ sai quy định" vào khung xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giáo dục. Để hài hòa với lợi ích của trường, giải pháp ở đây có thể uyển chuyển - bắt buộc hoàn trả có điều kiện, tính theo thời điểm. Chẳng hạn, phụ huynh rút trước nửa tháng - hoàn trả 100%, trước một tuần - hoàn trả 50%...

Khi đã có quy định, nếu trường vẫn vi phạm, chế tài phải đủ mạnh: xử phạt, thậm chí tước quyền tự chủ tuyển sinh hoặc cắt giảm chỉ tiêu nếu vi phạm nghiêm trọng.

Ngoài ra, nhà nước cần dùng công nghệ để quản lý chỉ tiêu tuyển sinh. Nếu toàn bộ hệ thống tư thục được tích hợp vào cổng thông tin tuyển sinh chung của thành phố, việc xác nhận nhập học sẽ minh bạch hơn, nhà trường vẫn bảo đảm được chỉ tiêu mà không cần giữ chỗ bằng tiền.

Nói cho cùng, gốc rễ của vấn đề vẫn là cung - cầu giáo dục. Chừng nào chỗ học công lập còn chưa đáp ứng đủ nhu cầu thực tế, chừng đó phụ huynh còn ở thế yếu. Vì vậy, bên cạnh việc siết pháp lý, Nhà nước phải coi quy hoạch quỹ đất và đầu tư thêm trường công lập ở các khu đô thị là một ưu tiên an sinh. Chỉ khi mạng lưới an sinh trường công đủ sức gánh đỡ, quyền lựa chọn thực sự mới trở lại với người học và gia đình.

Hoàng Ngọc Vinh