Tôi không trúng giải, nhưng tấm hóa đơn đã khiến tôi phập phồng hy vọng trong suốt thời gian chờ quay số.

Ở TP HCM, tôi thấy mỗi nơi có một cách cư xử với hóa đơn. Trong các trung tâm thương mại lớn, người bán hàng thường tự động xuất hóa đơn, siêu thị gần nhà tôi lại lờ đi hoặc chỉ xuất khi khách hàng hỏi đến. Có lần tôi hỏi, họ còn "tặng kèm" cái nhíu mày như thể tôi vừa đòi một thứ thừa thãi.

Cùng một mảnh giấy nhưng hai cách thiết kế chính sách tạo ra phản ứng hoàn toàn khác nhau. Một bên biến hóa đơn thành phần thưởng, người mua chủ động đòi. Một bên coi hóa đơn là nghĩa vụ, nhưng người bán ngại cung cấp.

Giờ đây thay vì biến hóa đơn thành thứ "người bán muốn đưa, người mua muốn giữ" thì dự thảo Thông tư hướng dẫn thi hành Luật Quản lý thuế 2025 chọn một hướng khác. Dự thảo đề xuất: người tiêu dùng tố giác hành vi bán hàng không lập hóa đơn sẽ được thưởng tối đa một triệu đồng với vi phạm thông thường, 5 triệu đồng với vi phạm nghiêm trọng, và 10 triệu đồng trong trường hợp đặc biệt do Bộ trưởng Tài chính quyết định.

Có người chỉ thấy hóa đơn là một mảnh giấy. Nhưng với Nhà nước đó là dấu vết doanh thu. Với người tiêu dùng đó là bằng chứng mua bán. Với thị trường đó là ranh giới giữa làm ăn minh bạch và mập mờ. Một ly cà phê, một bữa cơm, một lần sửa xe... mỗi giao dịch thì nhỏ nhưng hàng triệu giao dịch không hóa đơn gộp lại thành khoản thất thu ngân sách rất lớn cho quốc gia.

Cơ chế thưởng người tố giác không phải phát minh gì mới. Nghị định 176/2024 quy định mức chi hỗ trợ cho cá nhân, tổ chức cung cấp thông tin phản ánh vi phạm giao thông không quá 10% số tiền xử phạt và tối đa 5 triệu đồng cho mỗi vụ, việc. Cách thức này biến phản ánh của công dân thành một phần của quy trình quản trị, và đã tạo ra dòng thông tin nhất định để cải thiện tình trạng chấp hành luật giao thông.

Thế giới cũng áp dụng cách thức tương tự. Cơ quan thuế Mỹ (IRS) vận hành chương trình Whistleblower (Người thổi còi) từ năm 2006 với mức thưởng 15-30% số thuế thu hồi được. Tính đến năm 2024 chương trình này đã giúp IRS thu về hơn 7 tỷ USD. Tháng 11/2025 cơ quan thuế Anh (HMRC) cũng triển khai cơ chế tương tự, thưởng 15-30% cho các vụ thu hồi trên 1,5 triệu bảng. Hàn Quốc cũng có cơ chế thưởng cho người cung cấp thông tin trốn thuế từ năm 1951 với mức chi trả theo biểu bậc thang tùy quy mô vụ việc.

Tuy nhiên, tất cả mô hình kể trên đều nhắm vào việc báo cáo, cung cấp thông tin về hành vi trốn thuế quy mô lớn. IRS đặt ngưỡng tối thiểu 2 triệu USD. HMRC đặt ngưỡng 1,5 triệu bảng. Họ dùng cơ chế tố giác để bắt "cá voi" là những tập đoàn giấu tài sản ở "thiên đường thuế", những cá nhân giàu có lách luật tinh vi.

Dự thảo của Việt Nam dùng cơ chế tương tự, nhưng thiếu ngưỡng tối thiểu, khiến chính sách dễ rơi vào trạng thái bắt "cá cơm" là những quán phở, tiệm tạp hóa, cửa hàng sửa điện thoại. Điều này vẫn tạo ra những áp lực nhất định cho các tiểu thương số hóa, minh bạch sổ sách tài chính nhưng khó đạt hiệu quả tăng doanh thu thuế.

Có một điều còn quan trọng hơn tiền thưởng, là phải làm cho người dân thấy lợi ích của việc lấy hóa đơn. Khi người dân thấy hóa đơn bảo vệ túi tiền của mình, ắt họ sẽ tự nhiên đòi. Còn nếu họ vẫn nghĩ đó chỉ là việc để cơ quan thuế thu ngân sách thì thói quen cũ sẽ rất khó đổi.

Liệu cơ quan thuế có thực sự cần người dân báo tin mới biết ai đang bán hàng mà không xuất hóa đơn không? Theo Nghị định 123/2020, mọi hộ kinh doanh đăng ký sử dụng hóa đơn điện tử đều phải truyền dữ liệu về hệ thống của Cục Thuế. Một quán ăn đông khách nhưng mỗi tháng chỉ phát hành vài chục hóa đơn, một cửa hàng có doanh thu chuyển khoản hàng trăm triệu đồng qua ngân hàng nhưng doanh thu kê khai chỉ bằng một phần nhỏ, một hộ kinh doanh nhập hàng đầu vào lớn nhưng đầu ra gần như không có hóa đơn. Tất cả những chênh lệch đó đều nằm trong dữ liệu mà cơ quan thuế đã có hoặc có thể yêu cầu cung cấp. Vấn đề không phải thiếu dấu vết mà là thiếu năng lực phân tích và nhân lực xử lý để biến những dấu vết đó thành quyết định thanh tra cụ thể.

Nghị định 310/2025 có hiệu lực từ 16/1/2026 đã chuyển từ phạt theo hành vi sang phạt lũy tiến theo số lượng vi phạm, với mức 60 đến 80 triệu đồng nếu không xuất hóa đơn cho 50 giao dịch trở lên. Chế tài đã đủ mạnh. Nhưng chế tài chỉ có nghĩa khi biết đánh vào đâu.

Trong thời đại số, quản lý cần thông qua công nghệ, thay vì đẩy bớt trách nhiệm sang vai người dân thông qua việc tố giác.

Từ năm 1951, Đài Loan biến mỗi hóa đơn mua hàng thành một tấm vé số. Cứ hai tháng mở thưởng một lần, giải đặc biệt hiện nay lên tới 10 triệu Đài tệ, tương đương 7,5 tỷ đồng. Năm đầu tiên áp dụng, doanh thu thuế của Đài Loan tăng 75%.

Kinh phí cho chương trình này được trích từ 3% tổng thu thuế kinh doanh hằng năm và đã được cấu trúc sẵn vào giá hàng hóa, dịch vụ. Nghĩa là người tiêu dùng không phải trả thêm bất kỳ khoản nào. Khi người mua chủ động đòi hóa đơn, người bán buộc phải kê khai doanh thu thật. Số thuế thu thêm được từ việc chống thất thu lớn hơn nhiều lần so với 3% chi ra để trả thưởng.

Đài Loan duy trì chương trình này suốt 75 năm qua không phải vì lãng mạn với xổ số mà vì bài toán tài chính có lời. Mô hình này có một ưu điểm mà cơ chế tố giác không bao giờ có. Không ai phải tố giác ai. Người mua tự đòi hóa đơn vì lợi ích trực tiếp của mình. Người bán buộc phải xuất hóa đơn vì khách hàng yêu cầu. Không có sự nghi ngờ, không có sự rạn nứt trong quan hệ mua bán.

Với hạ tầng hóa đơn điện tử đã phủ khắp, Việt Nam hoàn toàn có thể triển khai chương trình "hóa đơn may mắn" ở quy mô quốc gia. Thực tế dự thảo Thông tư cũng đề cập đến chương trình "hóa đơn may mắn" tại Điều 12, nhưng chỉ như một hoạt động tuyên truyền nhỏ lẻ do cơ quan thuế tổ chức, chưa phải một cơ chế mang tính hệ thống.

Điều cần chờ đợi ở đề xuất này không phải là một phong trào tố giác sôi động mà là sự dịch chuyển trong tiêu dùng: người mua xem việc đòi hóa đơn là bình thường, còn người bán hiểu rằng lập hóa đơn không thể là việc được phép né tránh.

Hoàng Hà