Gần 191.000 lượt dự thi được ghi nhận ở hai kỳ đánh giá năng lực - HSA và V-ACT - do ĐHQG Hà Nội và ĐHQG TP HCM tổ chức để tuyển sinh đại học.

Sự xuất hiện của các kỳ thi này tự thân không phải điều cần phản đối. HSA công bố phổ điểm ba đợt đầu có dạng phân phối chuẩn, điểm trung bình 78,2 trên 150, độ lệch chuẩn 14,8 và dải điểm từ 22 đến 129.

Một bài thi phân loại được thí sinh ở nhiều mức năng lực khác nhau thì có ích cho trường đại học, nhất là khi kỳ thi tốt nghiệp THPT phải cùng lúc phục vụ mục tiêu xét tốt nghiệp và tuyển sinh. Vấn đề vì thế không nằm ở từng bài thi riêng lẻ. Vấn đề nằm ở cách cả hệ thống đang được tổ chức.

Trong mùa tuyển sinh 2025, xét tuyển bằng điểm thi tốt nghiệp THPT vẫn chiếm 50,32% số thí sinh nhập học. Xét bằng kết quả học tập THPT chiếm 29,24%. Phương thức kết hợp chiếm 15,03%. Thi riêng chỉ chiếm 5,08%. Nhìn vào những con số này, có thể thấy các kỳ thi riêng đang mở rộng rất nhanh về lượng người dự thi, nhưng chưa phải con đường chính của phần lớn thí sinh nhập học. Điều đó gợi ra một câu hỏi cần được đặt lại. Nếu một phương thức mới làm tăng đáng kể số lần đi thi, trong khi tỷ trọng nhập học thực tế còn khá nhỏ, thì ai đang gánh phần chi phí phát sinh của sự mở rộng đó.

Câu trả lời trước hết là gia đình. Báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo tại hội nghị tuyển sinh năm 2026 cũng cho thấy tỷ lệ nhập học đại học, cao đẳng trên số thí sinh tốt nghiệp THPT năm 2025 là 59%, nhưng khác biệt giữa các vùng còn khá lớn. Miền núi phía Bắc ở mức 47%, Tây Nguyên 49,6%, trong khi Đông Nam Bộ là 66,69% và Đồng bằng sông Hồng là 66,29%.

Khoảng cách này cho thấy cơ hội tiếp cận giáo dục đại học đã không đồng đều ngay từ điều kiện kinh tế, địa lý và khả năng tiếp cận thông tin. Trong bối cảnh đó, mỗi kỳ thi thêm là thêm lệ phí, thêm chuyến đi, thêm thời gian ôn tập bị cắt nhỏ. Với học sinh ở đô thị lớn, đây có thể là một lựa chọn. Với học sinh ở tỉnh xa, nó dễ trở thành gánh nặng. Nhận định này là một suy luận từ khoảng cách vùng miền mà chính Bộ GD&ĐT đã nêu trong báo cáo.

Các trường đại học đều có lý do của mình khi đa dạng hóa đầu vào. Nhưng từ phía học sinh lớp 12, điều các em nhìn thấy là nhiều lịch thi, nhiều đợt đăng ký, nhiều cách quy đổi và nhiều lời khuyên nên thi thêm để tăng cơ hội. Khi thông tin tuyển sinh được mở rộng theo kiểu đó, hệ thống trở nên khó theo dõi hơn, chưa chắc công bằng hơn.

Đây cũng là chỗ cần nói rõ về tự chủ đại học. Tự chủ là quyền của cơ sở giáo dục đại học trong việc chọn công cụ tuyển sinh phù hợp. Nhưng tự chủ không thể được hiểu là quyền chuyển phần rối của hệ thống sang cho thí sinh tự xoay xở. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nhận ra điều này khi bỏ xét tuyển sớm, vì cách làm đó kéo dài kỳ tuyển sinh, làm tăng tốn kém nguồn lực xã hội và cho thấy hiệu quả nhập học thực tế thấp. Bộ cũng yêu cầu công khai quy tắc quy đổi tương đương để bảo đảm minh bạch và công bằng hơn giữa các phương thức.

Hướng điều chỉnh này là đúng. Nhưng chừng đó vẫn chưa đủ. Báo cáo hội nghị tuyển sinh năm nay cho biết có trên 200 lượt phương thức xét tuyển không có thí sinh xác nhận nhập học và 98 lượt phương thức chỉ đạt dưới 10% chỉ tiêu. Điều đáng lo vì thế không phải là hệ thống thiếu bài thi, mà là hệ thống đang cho phép quá nhiều phương thức vận hành rời nhau, trong khi hiệu quả sử dụng của không ít phương thức lại rất thấp.

Giải pháp hợp lý vì vậy không phải xóa các kỳ thi riêng. Một số trường và một số ngành vẫn cần thêm công cụ đánh giá đầu vào. Điều cần hơn là đặt ra kỷ luật chung cho sự đa dạng đó.

Bộ GD&ĐT đã gợi ra hướng đi khá rõ: Các cơ sở đào tạo sử dụng kết quả kỳ thi độc lập cần thống nhất mã môn thi, đưa dữ liệu lên hệ thống, công bố phổ điểm chi tiết, phối hợp tổ chức và công nhận kết quả của nhau.

Hệ thống tuyển sinh chung cũng đã được thiết kế để tiếp nhận nhiều nguồn dữ liệu, từ điểm thi tốt nghiệp THPT, học bạ, điểm kỳ thi độc lập đến điểm năng khiếu. Khi hạ tầng đã có, việc còn thiếu là mức độ phối hợp đủ nghiêm để một kết quả thi được nhiều trường dùng hơn. Làm được như vậy, trường vẫn giữ quyền tự chủ, còn thí sinh bớt phải thi lặp lại chỉ để phòng thân.

Một hệ thống tuyển sinh tốt phải giúp trường chọn đúng người và giúp thí sinh nhìn rõ đường đi của mình. Hiện nay, vế thứ nhất đã được chăm chút. Vế thứ hai vẫn còn nhiều khoảng trống.

Học sinh lớp 12 cần một mùa thi gọn hơn, rõ hơn và ít tốn kém hơn. Đại học cần quyền tự chủ, nhưng gia đình cũng cần một hệ thống đủ mạch lạc để không phải trả thêm quá nhiều thời gian, tiền bạc và sự bất an cho những cánh cửa thực ra đang dẫn tới cùng một đích.

Nguyễn Thành Hưng