Vì vậy, khi ngồi trong quán phở nhỏ, gọi một bát phở thường với giá 50.000 đồng, tôi bất giác làm nhiều phép tính "quy ra phở". Một trong số đó là quy đổi mức lương tối thiểu ở nhiều nơi - những con số mà do đặc thù nghề nghiệp - tôi nắm khá rõ.

Mức lương tối thiểu hơn 5 triệu đồng/tháng đang áp dụng tại Hà Nội tương đương hơn 100 bát phở - con số đủ chia được ba bát mỗi ngày. Tất nhiên là tôi hiểu, không ai ra quán phở ăn ngày ba bữa cả. Nhưng phép so sánh ít nhiều cho thấy, ở mức lương tối thiểu đó, người lao động quả thực không còn gì nhiều để trang trải cho những nhu cầu thiết yếu khác của bản thân và gia đình.

Tiền lương tối thiểu từ lâu là công cụ chính sách quan trọng nhằm bảo vệ người lao động và hỗ trợ doanh nghiệp phát triển ổn định. Dẫu vậy, đối với nhiều người lao động có thu nhập thấp - từ các khu chế xuất phía Nam đến các cụm công nghiệp miền Bắc - việc duy trì điều kiện sống cơ bản của gia đình vẫn còn rất chật vật.

Hơn mười năm qua, tiền lương tối thiểu ở Việt Nam đã tăng đáng kể. Mức tăng nhìn chung theo kịp lạm phát và phản ánh những bước tiến mạnh mẽ về kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, mặt bằng tiền lương vẫn còn thấp.

Chi phí lao động thấp từng là lợi thế cạnh tranh, nhưng trong bối cảnh mới, tăng trưởng năng suất cần được chuyển hóa thành thu nhập tốt hơn cho người lao động, nếu Việt Nam muốn theo đuổi con đường phát triển bền vững và bao trùm.

Trong bối cảnh đó, khái niệm tiền lương đủ sống ngày càng được quan tâm trên toàn cầu. Tiền lương đủ sống là mức lương cần thiết để đảm bảo mức sống thỏa đáng cho người lao động và gia đình họ, có tính đến hoàn cảnh của quốc gia và được tính toán dựa trên công việc thực hiện trong giờ làm việc bình thường.

Đây không phải là khái niệm mang tính lý tưởng, mà là một chuẩn mực gắn với quyền con người, phù hợp với Hiến chương của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) và Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền của Liên Hiệp Quốc. ILO cũng đưa ra các nguyên tắc để ước tính lương đủ sống, dựa trên nhu cầu của người lao động và gia đình về thực phẩm, nhà ở, đi lại, giáo dục, y tế và các nhu cầu thiết yếu khác.

Tại Việt Nam trong vài năm gần đây, đã có nhiều thảo luận từ các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia lao động về lương đủ sống. Các thảo luận tích cực này là nền tảng để lương đủ sống sớm được hiện thực hóa dựa trên số liệu thống kê đầy đủ và tham vấn với đại diện người lao động, người sử dụng lao động thay vì những tính toán chủ quan và các con số gây tranh cãi.

Mới đây, Chính phủ Việt Nam đã có bước tiến đáng hoan nghênh khi phê duyệt đề án xây dựng và công bố mức sống tối thiểu hằng năm từ năm 2028. Đây là tín hiệu tích cực, giúp tạo nền tảng dữ liệu vững chắc hơn để xác định các chuẩn chính sách xã hội dành cho người lao động và là căn cứ để thỏa thuận về tiền lương ở cấp trung ương cũng như ở các cấp thấp hơn.

Chúng tôi cho rằng, tiền lương đủ sống không phải thay thế tiền lương tối thiểu, mà hai khái niệm này bổ trợ cho quá trình xác định mức lương, giúp các cơ quan hoạch định chính sách có thêm căn cứ thực tiễn.

Lương tối thiểu hiện nay đóng vai trò là mức sàn pháp lý vững chắc, được xác lập trên cơ sở thương lượng giữa các bên liên quan và cân nhắc nhiều yếu tố như khả năng chi trả của doanh nghiệp và tình hình kinh tế vĩ mô.

Trong khi đó, theo cách tiếp cận của ILO, lương đủ sống được xây dựng dựa trên chi phí cần thiết để bảo đảm các nhu cầu thỏa đáng cho người lao động và gia đình họ như ăn uống, nhà ở, y tế, giáo dục. Việc bổ sung khái niệm này giúp đo lường rõ hơn khoảng cách giữa thu nhập và mức sống thỏa đáng, từ đó tạo cơ sở thực tiễn cho điều chỉnh chính sách tiền lương theo hướng công bằng, bền vững và bảo đảm phẩm giá cho người lao động.

Việt Nam là một trong những quốc gia có cơ chế xác định tiền lương tương đối hoàn chỉnh trong khu vực châu Á. Tương tự quê hương tôi là Hàn Quốc, Việt Nam đã có Hội đồng Tiền lương Quốc gia từ nhiều năm nay, với sự tham gia của Chính phủ, người sử dụng lao động và tổ chức công đoàn, là nền tảng quan trọng cho đối thoại ba bên.

Tuy nhiên, để thu hẹp khoảng cách giữa mức lương hiện tại và chi phí sinh hoạt thực tế, các thiết chế này cần được củng cố hơn nữa, đặc biệt về dữ liệu, năng lực phân tích và công cụ kỹ thuật.

Một thách thức lớn là sự chênh lệch đáng kể về chi phí sinh hoạt giữa các địa phương. Mức tăng lương tối thiểu có thể đáp ứng kịp thời mức tăng chi phí sinh hoạt ở nông thôn, thế nhưng khó có thể theo kịp mức sinh hoạt đắt đỏ hơn tại các đô thị lớn như Hà Nội, Đà Nẵng hay TP HCM.

Để đưa khái niệm tiền lương đủ sống vào thực tế, Việt Nam có thể triển khai theo một lộ trình khả thi. Trước hết, cần ước tính chi phí sinh hoạt theo từng địa phương dựa trên phương pháp của ILO.

Phương pháp này dựa trên cách tiếp cận chi phí sinh hoạt thực tế của một hộ gia đình chuẩn, thay vì chỉ căn cứ vào năng suất hay khả năng chi trả của doanh nghiệp. Cốt lõi phương pháp là xây dựng một giỏ hàng hóa và dịch vụ thiết yếu bảo đảm mức sống chấp nhận được về mặt xã hội, bao gồm: lương thực đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng theo chuẩn calo và vi chất; chi phí nhà ở đạt tiêu chuẩn tối thiểu; y tế, giáo dục, đi lại, quần áo, thông tin liên lạc; cùng các khoản an sinh bắt buộc. Tổng chi phí này được tính cho quy mô hộ gia đình điển hình và quy đổi theo số người có thu nhập trong hộ.

Các mức ước tính này không phải là mức lương áp dụng bắt buộc, mà là công cụ tham chiếu cho điều chỉnh lương tối thiểu và thương lượng tiền lương ở cấp ngành, doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, các chính sách về tiền lương hoặc các chính sách về ấn định tiền lương cần gắn chặt với thực tế sức khỏe của nền kinh tế như năng suất lao động, khả năng chi trả của doanh nghiệp và đặc điểm từng ngành, từng vùng, phù hợp với Công ước số 131 của ILO về ấn định mức lương tối thiểu.

Trong tiến trình này, Hội đồng Tiền lương quốc gia có vai trò trung tâm trong việc tổng hợp dữ liệu, đánh giá tác động và thúc đẩy đối thoại xã hội dựa trên bằng chứng. Tiền lương tối thiểu tiếp tục đóng vai trò "mức sàn", trong khi thương lượng tập thể giúp nâng dần tiền lương thực tế theo hướng bền vững, sát gần hơn với mức lương đủ sống.

Có lẽ, khi không còn phải quy đổi thu nhập của mình thành "bao nhiêu bát phở" để tính toán sự đủ - thiếu mỗi tháng, người lao động mới thực sự cảm nhận được ý nghĩa của mức lương đủ sống.

Sinwon Park