Đường truyền đôi khi giật lag, bình luận viên bông đùa, quảng cáo cá cược nhấp nháy, nhưng tất cả dường như không làm khán giả bận tâm. Điều quan trọng là trận đấu đang diễn ra và họ có thể xem miễn phí.

Thói quen ấy kéo dài nhiều năm, đến mức Xôi Lạc TV gần như trở thành "kênh truyền hình" quen thuộc trên Internet, cho đến khi đường dây vận hành trang web bị triệt phá. Phía sau câu chuyện của một website lậu bị đóng cửa là vấn đề lớn hơn nhiều: thói quen được miễn phí.

Người Việt đã quen với văn hóa tiêu dùng nội dung không trả tiền. Các giải đấu lớn như World Cup, Euro hay nhiều trận cầu đỉnh cao của bóng đá châu Âu thường được phát sóng trên các kênh truyền hình quảng bá. Người xem chỉ cần bật tivi là có thể theo dõi.

Internet Việt Nam cũng hình thành một nền kinh tế lậu khổng lồ. Không chỉ thể thao, Việt Nam còn đầy rẫy website lậu về phim ảnh, âm nhạc, game... Khi một trang bị chặn, trang khác sẽ mọc ra ngay với tên miền mới - một cuộc đuổi bắt không điểm dừng.

Thói quen ấy khiến nhiều người xem bóng đá lậu không cảm thấy mình đang thực hiện một hành vi sai trái. Trong suy nghĩ của họ, đó đơn giản là một cách xem bóng đá thuận tiện. Tâm lý "trên mạng có thì xem" trở nên phổ biến, đặc biệt khi ranh giới giữa nội dung hợp pháp và bất hợp pháp trên internet đôi khi không dễ nhận ra đối với người dùng bình thường.

Hiện tượng này không chỉ xảy ra ở Việt Nam. Ngay cả tại châu Âu và Bắc Mỹ, nơi hệ thống pháp luật về bản quyền rất chặt chẽ, các nền tảng streaming lậu vẫn tồn tại và thu hút một lượng người xem đáng kể.

Nhưng bức tranh ấy đã thay đổi đáng kể trong khoảng một thập niên gần đây. Giá bản quyền truyền hình của các giải bóng đá lớn tăng nhanh chóng. Ngoại hạng Anh, giải đấu được người Việt yêu thích nhất, là ví dụ điển hình. Bản quyền phát sóng giải đấu này tại nhiều khu vực trên thế giới đã trở thành những gói hợp đồng trị giá hàng tỷ USD.

Chẳng hạn, giai đoạn 2010-2013, K+ chi khoảng 30-40 triệu USD cho bản quyền Ngoại hạng Anh. Con số này tăng mạnh mỗi mùa và lên đến 48 triệu cho chu kỳ 2019-2022. Các số liệu từng công bố cho thấy, trong hơn 10 năm, K+ đã chi gần 150 triệu USD cho Ngoại hạng Anh.

Một ví dụ khác: để phát sóng độc quyền 380 trận/mùa của La Liga trong 5 năm (2023-2024 đến 2027-2028), SCTV phải trả trung bình 3,75 triệu USD (gần 90 tỷ đồng) mỗi mùa, theo Sport Business.

Khi chi phí tăng lên, việc thu phí người xem là điều tất yếu.

Điều đó dẫn tới một thực tế mới, người hâm mộ muốn xem đầy đủ các trận đấu của giải mình yêu thích phải đăng ký các gói dịch vụ trả phí. Các giải đấu lớn và các nhà đài liên tục phải đầu tư công nghệ để phát hiện và chặn các nguồn phát sóng trái phép. Với đơn vị sở hữu bản quyền, bảo vệ nội dung là điều bắt buộc. Bóng đá ngày nay không chỉ là thể thao mà còn là một ngành công nghiệp khổng lồ. Doanh thu từ bản quyền truyền hình chiếm phần lớn nguồn thu của nhiều giải đấu và câu lạc bộ. Nếu các nguồn phát sóng lậu tồn tại tràn lan, toàn bộ hệ sinh thái kinh tế của bóng đá có thể bị ảnh hưởng.

Một bên là chi phí bản quyền ngày càng đắt đỏ, bên kia là tâm lý "xài chùa" cùng khả năng chi trả hạn chế của người dùng. Cuộc chiến giữa bản quyền và internet miễn phí trở thành một trong những xung đột phức tạp nhất của thời đại số.

Từ góc độ đó, việc triệt phá các website như Xôi Lạc TV là bước đi cần thiết để bảo vệ quyền lợi của các đơn vị sở hữu bản quyền cũng như xây dựng một thị trường nội dung số minh bạch hơn. Đồng thời, nó cũng gửi đi một thông điệp rõ ràng rằng internet không còn là vùng đất vô luật.

Tuy vậy, câu chuyện Xôi Lạc TV cũng cho thấy một thực tế khác, chỉ tập trung vào việc chặn hoặc xử lý các website lậu có thể chưa đủ để giải quyết tận gốc vấn đề. Lịch sử của internet đã nhiều lần chứng minh rằng khi nhu cầu của người dùng vẫn còn, các mô hình vi phạm bản quyền có thể nhanh chóng tái xuất dưới hình thức khác.

Muốn giải quyết vấn đề lâu dài, thị trường cần tạo ra những lựa chọn đa dạng thay vì độc quyền. Cách thức bán hàng cũng cần linh hoạt và đủ hấp dẫn với khán giả. Điều đó có thể bao gồm các gói dịch vụ nhỏ hơn, chi phí hợp lý hơn hoặc trải nghiệm xem thuận tiện hơn trên nhiều thiết bị khác nhau.

Nếu các nền tảng hợp pháp có thể cung cấp chất lượng hình ảnh ổn định, bình luận chuyên nghiệp và mức giá phù hợp với khả năng chi trả của người dùng, nhiều khán giả sẽ sẵn sàng chuyển sang các dịch vụ chính thống.

Ở nhiều lĩnh vực nội dung số khác, xu hướng này đã diễn ra. Khi các dịch vụ âm nhạc và phim trực tuyến trở nên phổ biến với mức phí hợp lý, lượng người tìm đến các nguồn nội dung lậu đã giảm đáng kể.

Nhiều người có thể cho rằng, Xôi Lạc hấp dẫn còn bởi cung cách bình luận gần gũi, thú vị - khác biệt với lối dẫn dắt ít nhiều đã xơ cứng của các kênh chính thống. Nhưng về bản chất, đây là sản phẩm của thị trường bản quyền méo mó. Cuộc chiến giữa bản quyền và "internet miễn phí" thực chất cuộc đối đầu giữa một ngành công nghiệp trị giá hàng tỷ USD và thói quen tiêu dùng đã hình thành suốt nhiều năm.

Sự sụp đổ của Xôi Lạc TV có thể là dấu mốc trong quá trình chuyển đổi của thị trường nội dung thể thao tại Việt Nam. Nó có thể đánh dấu sự thay đổi trong cách quản lý bản quyền, đồng thời đặt ra câu hỏi về cách phục vụ nhu cầu của hàng triệu khán giả.

Và tất nhiên, có một câu hỏi khác, không dành cho nhà quản lý hay các nền tảng bản quyền, mà dành cho chính người xem: nếu Xôi Lạc thu phí, bạn có sẵn sàng trả tiền, hay sẽ tiếp tục đi tìm một trang lậu khác?

Lê Thọ Bình