Lần này, cậu nộp lại sau chỉ khoảng một giờ - bản kế hoạch 10 trang, câu từ bóng bẩy, cấu trúc lớp lang, có phân tích SWOT (Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội, Thách thức) chuẩn chỉ đến từng dấu chấm - phẩy. Tôi hỏi lại về một điểm mâu thuẫn trong dữ liệu, cậu không trả lời được, thừa nhận đây là sản phẩm của AI. Tôi hiểu cậu đã đánh đổi quyền tư duy của mình cho một thuật toán, để lấy sự rảnh rỗi.

Lựa chọn này tôi gọi là "khoán trắng tư duy" - một hệ quả không mong muốn, thậm chí là nguy hiểm của sự tiện lợi cực đoan. Chúng ta từng lo sợ AI sẽ nổi loạn và tiêu diệt loài người như trong phim viễn tưởng Kẻ hủy diệt (Terminator). Nhưng thực tế đang diễn ra tẻ nhạt và đáng sợ hơn nhiều: AI không cần tiêu diệt chúng ta, nó làm chúng ta "nghiện" sự lười biếng, biến chúng ta thành những sinh vật thụ động chờ được mớm.

Các nhà khoa học thần kinh gọi hiện tượng này là "Sự hà tiện nhận thức" (Cognitive Miser). Về mặt sinh học, bộ não con người vốn có xu hướng tiết kiệm năng lượng tối đa. Nó luôn tìm đường tắt để giải quyết vấn đề nhanh nhất. Khi AI đưa ra câu trả lời ngay lập tức, não bộ sẽ sung sướng đón nhận và tắt ngay chế độ "phân tích, phản biện". Nhiều người tin vào máy móc một cách ngây thơ, phó mặc sự đúng sai cho xác suất thống kê.

Một nghiên cứu gần đây của Đại học Harvard phối hợp với Boston Consulting Group (BCG) thực hiện trên 758 tư vấn viên cao cấp đã chỉ ra mặt trái tàn khốc này. Kết quả cho thấy: những người sử dụng AI để giải quyết các vấn đề kinh doanh phức tạp (vượt quá khả năng của AI) mắc sai lầm nhiều hơn 19% so với những người không dùng. Điều đáng nói là, vì câu trả lời của AI quá trôi chảy và tự tin, những tư vấn viên này đã hoàn toàn tin tưởng và bỏ qua bước kiểm chứng. Họ để cho sự tiện lợi đánh lừa chuyên môn của mình.

Giống như việc quên cách đọc bản đồ giấy và mất khả năng định hướng không gian từ khi có Google Maps, chúng ta đang dần quên những kỹ năng tư duy nền tảng. Báo cáo Chỉ số xu hướng công việc (Work Trend Index) năm 2024 của Microsoft cũng cảnh báo: 68% người lao động nói rằng họ dùng AI vì quá tải với công việc lặt vặt như email, chat, họp hành... nhóm này không còn đủ thời gian để sáng tạo và tư duy chiến lược. Nhưng nghịch lý thay, khi dùng AI để "giải thoát" khỏi công việc, họ lại rơi vào cái bẫy của sự teo tóp tư duy. Một thế hệ "zombie công sở" đang hình thành: Làm việc rất nhanh, năng suất rất cao, báo cáo rất đẹp, nhưng bên trong rỗng tuếch.

Mất mát lớn nhất ở đây không chỉ là sai lệch thông tin, mà là sự biến mất của "cơ hội cọ xát", thứ khiến con người chúng ta trưởng thành hơn. Tôi có một người bạn là kiến trúc sư lâu năm. Chị kể rằng trước đây, khi bí ý tưởng, chị phải cầm bút chì vẽ tay hàng trăm bản phác thảo. Chính trong lúc chì gãy, giấy rách, hay những nét vẽ nguệch ngoạc vô tình đè lên nhau, những ý tưởng đột phá nhất mới nảy sinh.

Còn bây giờ, chị thấy sinh viên kiến trúc gõ lệnh vào Midjourney, và máy trả về 4 phương án hoàn hảo trong 30 giây. Những bản vẽ đó đẹp nhưng trơn tuột và vô hồn. Chúng thiếu đi cái "đau" của quá trình thai nghén.

Tư duy cũng giống như việc tập gym. Nếu bạn thuê một con robot nâng tạ hộ mình, tạ vẫn được nâng lên, mục tiêu vẫn hoàn thành, nhưng cơ bắp của bạn thì không săn lại được. Sự trưởng thành của trí tuệ đến trong những khoảnh khắc "bế tắc". Đó là lúc bạn nhìn chằm chằm vào con trỏ chuột nhấp nháy trên màn hình trắng, vật lộn tìm một từ đắt giá nhất. Đó là lúc bạn viết đi xóa lại một đoạn văn vì chưa thấy ưng ý. Chính trong quá trình "ma sát" đau đớn đó, các nơ-ron thần kinh mới liên kết mạnh mẽ nhất. Chính lúc vượt qua sự bế tắc để thốt lên "Aha!", trí thông minh của bạn mới thực sự được nâng cấp.

AI xóa bỏ sự cọ xát quý giá đó. Nó làm mọi thứ trở nên trơn tuột. Nó tước đoạt của bạn quyền được "đau đầu", quyền được trăn trở, và tàn nhẫn nhất là tước đoạt niềm hạnh phúc vỡ òa khi tự mình giải được một vấn đề khó. Khi mọi thứ quá dễ dàng, tư duy con người sẽ trượt đi không phanh như chiếc xe mất thắng trên con dốc của sự tiện nghi.

Sự nguy hiểm còn nằm ở sự nhầm lẫn tai hại giữa vai trò "trợ lý" và "kẻ làm thay". Nếu bạn có ý tưởng, bạn viết ra dàn ý, rồi bảo AI sửa lỗi ngữ pháp, đó là dùng AI làm trợ lý. Bạn là người lái xe, AI là động cơ. Nhưng nếu bạn ném cho AI một câu lệnh "Hãy nghĩ hộ tôi" rồi bê nguyên xi kết quả đó đi thực hiện, đó là bạn dùng AI như kẻ làm thay. Lúc này, AI là người lái, bạn chỉ là hành khách ngủ gật trên xe, phó mặc đích đến cho thuật toán.

Chúng ta đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử. AI chắc chắn sẽ thông minh hơn, tiện lợi hơn mỗi ngày. Chúng ta không thể và không nên chối bỏ nó. Nhưng con người rất cần cảnh giác với sự tiện lợi để không biết bộ não của mình thành một "vùng cấm bay" - nơi không có hoạt động tư duy nào diễn ra, mọi thứ được "nhập khẩu" nguyên chiếc từ máy móc.

Người sử dụng có thể thiết lập những quy tắc cứng rắn cho bản thân: đừng hỏi AI khi chưa tự mình suy nghĩ ít nhất 10 phút. Đừng dùng AI để viết hộ những thứ cần cảm xúc thật như thư xin lỗi, lời chia buồn hay thư tình. Đừng để AI cướp mất niềm vui của việc "giải đố".

AI có thể được dùng như một đối thủ để tranh luận để mài sắc tư duy. Sự thông minh của công cụ là để tôn vinh trí tuệ người dùng, chứ không phải để thay thế nó.

Nếu không, đến một ngày, ta phải trả lời "có" cho câu hỏi "AI có làm ta kém thông minh không?".

Hoàn Vũ