Vùng Vịnh: Gỡ rối 'mớ bòng bong' đối đầu

Tàu chiến Hải quân Mỹ di chuyển theo đội hình gần nhau trên biển Arab, trong bối cảnh các lực lượng thuộc Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) tiếp tục thúc đẩy an ninh và ổn định khu vực, ngày 30/6. (Nguồn: Hải quân Mỹ)

Để xây dựng một môi trường hòa bình, ổn định lâu dài, điều quan trọng không chỉ là tăng cường năng lực răn đe, mà còn phải giải quyết những nguyên nhân sâu xa của bất ổn thông qua đối thoại và hợp tác quốc tế.

Từ địa bàn chiến lược đến tâm điểm cạnh tranh

Vùng Vịnh, với các quốc gia ven vịnh Ba Tư như Saudi Arabia, Iran, Iraq, Kuwait, Bahrain, Qatar và Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), cùng Oman nằm ở cửa ngõ chiến lược của khu vực, giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong cấu trúc địa chính trị Trung Đông. Đây là nơi tập trung nguồn tài nguyên dầu mỏ, khí đốt có ý nghĩa sống còn đối với kinh tế thế giới, đồng thời nằm gần các tuyến hàng hải huyết mạch kết nối các trung tâm kinh tế tại châu Á, châu Âu và châu Phi. Đặc biệt, eo biển Hormuz có vai trò thiết yếu đối với hoạt động vận chuyển năng lượng quốc tế.

Chính vị trí địa chiến lược và nguồn tài nguyên dồi dào đã khiến vùng Vịnh trở thành địa bàn cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn. Bất kỳ cuộc khủng hoảng nào tại đây đều có thể tác động đến giá năng lượng, hoạt động thương mại, thị trường tài chính và an ninh kinh tế toàn cầu. Thực tế năm 2026 cho thấy xung đột quân sự và những gián đoạn hàng hải tại eo biển Hormuz đã gây sức ép đáng kể lên kinh tế khu vực và thế giới, đồng thời làm gia tăng những quan ngại về độ tin cậy của nguồn cung năng lượng quốc tế.

Thách thức nổi bật nhất hiện nay đối với an ninh vùng Vịnh là nguy cơ xung đột quân sự lan rộng, kéo theo các cuộc tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái và những hành động gây gián đoạn hoạt động hàng hải. Những diễn biến đối đầu giữa Iran với Mỹ và Israel, cùng hoạt động của các lực lượng vũ trang phi nhà nước tại những điểm nóng như Yemen, khiến cơ sở hạ tầng năng lượng, cảng biển và các tuyến vận tải thương mại trở nên dễ tổn thương hơn.

Những rủi ro này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân. Trước hết, cạnh tranh quyền lực giữa các quốc gia, cùng sự hiện diện quân sự của những cường quốc bên ngoài, khiến vùng Vịnh trở thành một mắt xích nhạy cảm trong các cuộc đối đầu chiến lược rộng lớn hơn. Tiếp đó, sự thiếu hụt lòng tin giữa các nước trong khu vực, những khác biệt về lợi ích an ninh và các bất đồng lịch sử làm suy yếu khả năng xây dựng cơ chế bảo đảm an ninh chung.

Ngoài ra, các mối đe dọa phi truyền thống như khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia, an ninh mạng và nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng cũng ngày càng đáng chú ý. Do các nền kinh tế vùng Vịnh có mức độ gắn kết cao với thương mại và thị trường quốc tế, một biến động tại một quốc gia có thể nhanh chóng tạo hiệu ứng dây chuyền đối với toàn khu vực và thế giới.

Ngoại trưởng các nước thuộc Hội đồng hợp tác vùng Vịnh (GCC) tham dự phiên họp thứ 164 của Hội đồng Bộ trưởng GCC, tổ chức tại Kuwait ngày 2/6. (Nguồn: Kuwait News Agency)

Từ xung đột, đối đầu đến hợp tác an ninh

Trước những sức ép chung, các nước vùng Vịnh đang tìm cách phối hợp chặt chẽ hơn, đồng thời đa dạng hóa những đối tác và phương thức bảo đảm an ninh. Bên cạnh vai trò của Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC), các quốc gia trong khu vực tiếp tục dựa vào hợp tác quốc phòng song phương, sự hiện diện quân sự của các đối tác bên ngoài khu vực, cũng như những cơ chế phối hợp hàng hải quốc tế.

Trong các cơ chế để bảo đảm an ninh khu vực, Hiệp ước Mecca ký ngày 7/8 giữa ba nước Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan là một cơ chế đáng chú ý. Hiệp ước hướng tới tăng cường răn đe và hợp tác quốc phòng, trong đó có điều khoản phòng thủ tương trợ. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào khả năng chuyển hóa cam kết chính trị thành năng lực phối hợp quân sự và hành động cụ thể.

Một cơ chế đáng chú ý khác là Liên minh hàng hải do Saudi Arabia thúc đẩy, với 14 nước tham gia ban đầu, được công bố tháng Tám vừa qua nhằm bảo đảm tự do hàng hải tại eo biển Bab al-Mandeb, Biển Đỏ và vịnh Aden. Sáng kiến này cho thấy các quốc gia ngày càng nhận thức rõ rằng những nguy cơ đối với hàng hải không thể được giải quyết chỉ bằng nỗ lực riêng lẻ của từng nước.

Trong thời gian tới, an ninh vùng Vịnh nhiều khả năng tiếp tục diễn biến phức tạp. Các cơ chế liên kết mới có thể nâng cao năng lực phòng thủ, hỗ trợ bảo vệ cơ sở hạ tầng trọng yếu và củng cố khả năng ứng phó với những tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, nếu các liên minh chỉ tập trung vào đối trọng quân sự mà thiếu đối thoại với những chủ thể có liên quan, cạnh tranh liên minh có thể làm sâu sắc thêm sự phân cực, khiến nguy cơ tính toán sai lầm và leo thang xung đột gia tăng.

Vì vậy, giải pháp căn bản là kết hợp năng lực răn đe với đối thoại chính trị, xây dựng lòng tin và từng bước hình thành một cơ chế an ninh khu vực bao trùm. Nếu các nước vùng Vịnh tăng cường phối hợp trong khuôn khổ GCC, phát huy vai trò trung gian của những quốc gia có quan hệ với các bên đối lập, thúc đẩy đối thoại giữa các nước Arab với Iran, đồng thời xây dựng cơ chế liên lạc khẩn cấp và quy tắc ứng xử trên biển, những nguy cơ đối với an ninh vùng Vịnh có thể được hóa giải phần nào.

Bảo đảm an ninh vùng Vịnh không chỉ là lợi ích của riêng các quốc gia tại đây. Đó còn là yêu cầu thiết yếu đối với an ninh năng lượng, sự ổn định của thương mại quốc tế và an ninh kinh tế toàn cầu. Chỉ khi hợp tác được đặt cao hơn đối đầu, lợi ích an ninh chung mới có thể trở thành nền tảng cho một trật tự khu vực bền vững.

Ngọc Hùng