Xung đột Mỹ-Iran tái định hình 'vận mệnh' vùng Vịnh

Nước cờ chiến lược của Iran

Chỉ chưa đầy một tháng sau khi một thỏa thuận sơ bộ dường như mang lại hy vọng tạm thời hạ nhiệt xung đột, các cuộc tấn công giữa Iran và Mỹ đã bùng phát trở lại và leo thang ở mức báo động. Mỹ liên tiếp không kích Iran trong nhiều đêm, trong khi Tehran đáp trả bằng các cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở quân sự của Mỹ ở nhiều nơi khác trong khu vực vùng Vịnh.

Bất kể bên nào cuối cùng tuyên bố giành chiến thắng trong cuộc xung đột này, những động lực địa chính trị mà cuộc xung đột đã khơi dậy sẽ định hình lại Vịnh Ba Tư cũng như toàn bộ khu vực trong nhiều năm tới.

Việc giao tranh tái bùng phát đang đe dọa phá vỡ trật tự khu vực tại Vịnh Ba Tư - vốn được xây dựng trên ba nền tảng chính: Mỹ bảo đảm năng lực răn đe cho các đồng minh; tiến trình hạ nhiệt căng thẳng kéo dài nhiều thập niên giữa các quốc gia Arab và Iran; cùng ưu tiên thúc đẩy các mục tiêu phát triển kinh tế.

Cú sốc mang tính hệ thống lớn nhất đã ngay lập tức tác động tới toàn thế giới chính là việc eo biển Hormuz bị phong tỏa. Tuy nhiên, điều có thể tạo ra bước ngoặt lâu dài là năng lực cũng như sự sẵn sàng của Tehran trong việc đóng cửa hoặc áp đặt các điều kiện đối với hoạt động quá cảnh qua tuyến hàng hải này.

Những khoản đầu tư vào hạ tầng của Iran sẽ vẫn tiếp tục ngay cả khi xung đột kết thúc, bởi cuộc xung đột chưa thể loại bỏ Iran khỏi vị trí là thách thức an ninh lớn nhất đối với khu vực Vùng Vịnh.

Iran đã chịu nhiều tổn thất nhưng chưa bị khuất phục. Nền kinh tế đang chịu áp lực nặng nề, chương trình làm giàu uranium bị chậm lại, kho tên lửa gần như cạn kiệt và các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực cũng suy yếu đáng kể. Tuy nhiên, liệu các biện pháp cưỡng ép đã khiến Tehran suy yếu đến mức, như lời Tổng thống Trump, “không còn quân bài nào” trên bàn đàm phán hay chưa?

Cho đến nay, Tehran chưa cho thấy bất kỳ dấu hiệu nào sẽ nhượng bộ trước các lời đe dọa từ Tổng thống Trump. Trái lại, giới lãnh đạo Iran đã nhiều lần khẳng định ưu tiên chiến lược của nước này là siết chặt quyền kiểm soát eo biển Hormuz - một lợi thế mà hiện nay có thể còn giá trị hơn cả việc sở hữu ngưỡng năng lực hạt nhân.

Iran có thể suy yếu, nhưng đồng thời cũng trở nên quyết đoán hơn và sẽ không chấp nhận vai trò bị thu hẹp tại khu vực. Theo thời gian, Tehran sẽ củng cố quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz, đồng thời từng bước khôi phục các lực lượng ủy nhiệm, kho tên lửa cũng như năng lực làm giàu uranium.

Tương lai vai trò của Mỹ

Đó chính là lý do các quốc gia vùng Vịnh hiện chưa có lựa chọn nào thay thế được Mỹ.

Cuộc xung đột đã làm dấy lên tranh luận gay gắt về vai trò của Washington. Tại vùng Vịnh, nhiều nước vẫn coi Mỹ là cường quốc hiện diện thường trực, chứ không phải chỉ can dự từ bên ngoài, thể hiện qua hơn hai chục căn cứ và cơ sở quân sự của Mỹ trong khu vực. Tuy nhiên, chính các căn cứ này cũng trở thành mục tiêu tấn công, đặt ra câu hỏi liệu năng lực răn đe của Mỹ có còn phát huy hiệu quả hay không và liệu các nước Vùng Vịnh có cần đánh giá lại mức độ phụ thuộc vào Washington.

Dẫu vậy, thực tế là các quốc gia vùng Vịnh vẫn cần những năng lực răn đe và các bảo đảm an ninh mà chỉ Mỹ mới có thể cung cấp. Cả Trung Quốc và Nga đều không sẵn sàng hoặc không đủ khả năng đảm nhận vai trò cân bằng an ninh trong khu vực, trong khi sự đóng góp của các cường quốc tầm trung, nếu có, cũng chỉ mang tính thời điểm và rất hạn chế.

Saudi Arabia, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan - thường được gọi chung là Nhóm bốn quốc gia khu vực (R-4) đã nỗ lực xây dựng một cơ chế hợp tác an ninh nhất định. Đây có thể là công cụ hữu ích để quản lý xung đột, nhưng chỉ những người lạc quan nhất mới tin rằng sáng kiến này có thể phát triển thành một liên minh thực sự.

Các nhà lãnh đạo vùng Vịnh đều nhận thức rõ điều đó thông qua việc đa dạng hóa quan hệ đối ngoại nhằm mở rộng không gian chiến lược, song vẫn phụ thuộc đáng kể vào Mỹ. Thậm chí, họ nhiều khả năng sẽ tăng cường hơn nữa hợp tác quốc phòng, tận dụng tiềm lực tài chính dồi dào và khả năng tiếp cận thị trường để duy trì sự hiện diện và cam kết của Washington trong khu vực.

Cho đến nay, các quốc gia Arab vùng Vịnh vẫn chưa thể xây dựng được một cơ chế an ninh tập thể đủ vững chắc do vẫn tồn tại những khác biệt về nhận thức mối đe dọa, sự thiếu tin cậy kéo dài từ lịch sử cũng như thiếu các thiết chế đủ mạnh.

Chừng nào những khoảng trống đó chưa được lấp đầy, chỉ có Mỹ mới hội tụ đầy đủ năng lực, mạng lưới và quan hệ chính trị cần thiết để răn đe các hành động gây hấn, bảo đảm an ninh hàng hải và kiểm soát nguy cơ leo thang xung đột, dù chưa phải hoàn hảo trong tương lai gần.

Trật tự khu vực sẽ đi về đâu?

Trong những tháng tới, ưu tiên của các quốc gia vùng Vịnh sẽ tiếp tục là đa dạng hóa các tuyến vận chuyển năng lượng và xây dựng các phương án dự phòng. Những đường ống và cảng xuất khẩu có thể tránh phụ thuộc vào eo biển Hormuz sẽ tiếp tục thu hút nguồn vốn đầu tư cũng như nhận được ưu tiên về chính sách, qua đó từng bước giảm bớt, dù chưa thể xóa bỏ hoàn toàn sự lệ thuộc vào tuyến hàng hải này.

Trong khi Tehran tìm cách thể chế hóa quyền kiểm soát hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz sẽ tạo ra một nguồn cọ xát và mặc cả mang tính thường xuyên mà các bên liên quan buộc phải tính đến. Iran cũng sẽ định kỳ khẳng định quyền kiểm soát đó, đồng nghĩa với việc các hoạt động đối đầu ở cường độ thấp vẫn tiếp diễn.

Vai trò của Mỹ tại khu vực sẽ còn được củng cố, dù trong ngắn hạn Washington có thể theo đuổi cách tiếp cận mang tính “giao dịch” rõ nét hơn trong việc cung cấp các bảo đảm an ninh. Đến nay, riêng cuộc xung đột mà Mỹ chủ động phát động nhằm vào Iran đã tiêu tốn 37,5 tỷ USD và con số này sẽ còn tiếp tục tăng. Nhiều khả năng Tổng thống Donald Trump sẽ tìm cách yêu cầu các đồng minh vùng Vịnh chia sẻ một phần đáng kể chi phí đó.

Tất cả những điều trên cho thấy, bất kể cuộc xung đột với Iran kết thúc theo kịch bản nào, những biến chuyển chính trị chiến lược mà cuộc xung đột này khơi lên chắc chắn sẽ còn kéo dài.

(theo Channel Newsasia)

Châu Anh