Mưa lũ cực đoan đặt ra yêu cầu mới với an toàn hồ, đập

Đoàn công tác của Bộ Nông nghiệp và Môi trường do Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp làm trưởng đoàn đến kiểm tra công tác phòng chống bão lũ tại xã Thất Khê và kiểm tra vận hành hồ chứa nước Bản Lải, tỉnh Lạng Sơn. Ảnh: TTXVN phát

Cả nước hiện có 6.734 hồ chứa thủy lợi với tổng dung tích khoảng 15,6 tỷ m3, phục vụ cắt giảm lũ cho hạ du, tưới cho gần 1,1 triệu ha đất nông nghiệp, cấp khoảng 1,5 tỷ m3 nước cho sinh hoạt, công nghiệp và các nhiệm vụ đa mục tiêu khác. Trong bối cảnh mưa lũ ngày càng diễn biến phức tạp, việc bảo đảm an toàn đập, hồ chứa được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo vệ công trình, tính mạng và tài sản của người dân vùng hạ du.

Theo Cục Quản lý xây dựng và Công trình thủy lợi, trong tổng số 6.734 hồ chứa hiện có 4 hồ quan trọng đặc biệt, 906 hồ lớn, 1.540 hồ vừa và 4.284 hồ nhỏ. Có 235 hồ chứa có cửa van điều tiết lũ. Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý 4 hồ quan trọng đặc biệt gồm Cửa Đạt, Ngàn Trươi, Tả Trạch và Dầu Tiếng; các hồ còn lại do địa phương quản lý; trong đó có 8 hồ chứa liên tỉnh đã được Bộ phân quyền cho địa phương quản lý.

Việc bảo đảm an toàn đập, hồ chứa luôn nhận được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, Chính phủ, các bộ, ngành, địa phương và người dân; hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từng bước được hoàn thiện. Tuy nhiên, thực tế quản lý, vận hành vẫn còn nhiều khó khăn, nhất là trong điều kiện thời tiết xuất hiện những đợt mưa, lũ có cường độ lớn và bất thường.

Một trong những hạn chế hiện nay là việc quan trắc khí tượng thủy văn chuyên dùng tại các hồ chứa chưa đáp ứng yêu cầu. Mật độ trạm quan trắc còn thấp; nhiều hồ nằm ở khu vực không có sóng viễn thông, gây khó khăn cho việc lắp đặt và truyền dữ liệu từ các thiết bị quan trắc tự động. Trong khi đó, các đơn vị vận hành hồ chủ yếu dựa vào bản tin dự báo của cơ quan khí tượng thủy văn quốc gia hoặc khu vực. Do phạm vi dự báo còn rộng, việc xác định chính xác lượng mưa trên lưu vực từng hồ để phục vụ quyết định vận hành vẫn gặp khó khăn.

Đáng lưu ý, phần lớn hồ chứa thủy lợi vừa và nhỏ được xây dựng từ những năm 1970-1980. Sau 30-40 năm khai thác, nhiều công trình chưa được bảo trì, sửa chữa thường xuyên, trong khi hồ sơ thiết kế, tài liệu kỹ thuật và thông tin về lưu vực, vùng hạ du không đầy đủ hoặc bị thất lạc. Tình trạng bồi lắng lòng hồ cũng khiến dung tích thực tế của một số hồ không còn phản ánh đúng thông số ban đầu. Đây là những yếu tố làm gia tăng nguy cơ mất an toàn khi xảy ra mưa lũ cực đoan.

Bên cạnh đó, năng lực quản lý tại một số hồ do cấp xã quản lý còn hạn chế, cán bộ chưa được đào tạo đầy đủ về chuyên môn, nghiệp vụ quản lý, khai thác đập, hồ chứa nước.

Theo báo cáo của các địa phương, các hồ chứa thủy lợi lớn, có dung tích trên 3 triệu m3, cơ bản đang bảo đảm an toàn. Tuy nhiên, số hồ bị hư hỏng chủ yếu tập trung ở nhóm hồ vừa và nhỏ, trong đó khoảng 182 hồ vừa và 314 hồ nhỏ chưa có nguồn vốn để sửa chữa, nâng cấp. Đây là nhóm công trình cần đặc biệt lưu ý trong mùa mưa bão, bởi nếu không được xử lý kịp thời, sự cố có thể trực tiếp đe dọa tính mạng và tài sản của người dân vùng hạ du.

Cơ quan chức năng kiểm tra hồ Yên Lập, tỉnh Quảng Ninh. Ảnh: Bích Hồng/Bnews/vnanet.vn

Ông Phan Tiến An, Trưởng phòng An toàn đập và Hồ chứa nước, Cục Quản lý xây dựng và Công trình thủy lợi cho rằng, các địa phương cần chủ động bố trí nguồn lực để sửa chữa, nâng cấp những công trình hư hỏng, xuống cấp nghiêm trọng, có nguy cơ mất an toàn cao. Đồng thời, cần nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo mưa lũ, từng bước hướng tới vận hành hồ chứa theo diễn biến thực tế; kiện toàn tổ chức quản lý, khai thác đập, hồ chứa; tăng cường đào tạo, tập huấn và phổ biến các quy định về an toàn đập.

Trong điều kiện mưa lũ cực đoan ngày càng khó lường, việc vận hành hồ cần linh hoạt hơn, dựa trên diễn biến thực tế. Theo Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, cần rà soát quy trình vận hành hồ chứa, cập nhật các nội dung chỉ đạo tại Kết luận số 213-KL/TW ngày 21/11/2025 của Ban Bí thư về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 42-CT/TW, ngày 24/3/2020 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng ngừa, ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai và Nghị quyết số 12/2026/NQ-CP ngày 31/3/2026 của Chính phủ về thực hiện một số giải pháp cấp bách trong quản lý an toàn đập, hồ chứa nước. Trong đó, hồ chứa cần được vận hành theo diễn biến mưa, lũ thực tế; ưu tiên dành dung tích hữu ích để thực hiện nhiệm vụ cắt giảm lũ cho hạ du; điều hành mực nước trước lũ theo các kịch bản mưa, lũ lớn, cực đoan nhằm tối đa hóa dung tích phòng lũ. Đồng thời, nghiên cứu sử dụng một phần dung tích phòng lũ từ mực nước dâng bình thường đến mực nước lũ thiết kế để cắt, giảm lũ cho hạ du.

Cùng với đó là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, đặc biệt tại các hồ chứa lớn có cửa van; lắp đặt thiết bị quan trắc khí tượng thủy văn chuyên dùng và thiết bị quan trắc công trình để theo dõi kịp thời các biến động bất thường, phục vụ quyết định vận hành.

Ông Phan Tiến An cho rằng, đối với các hồ chứa có cửa van điều tiết lũ, trước mỗi đợt mưa lớn cần xây dựng kịch bản vận hành theo ba giai đoạn. Trước lũ, phải kiểm tra công trình, khắc phục ngay các hư hỏng; tổ chức trực ban 24/24 giờ, theo dõi chặt diễn biến thời tiết, chủ động hạ mực nước hồ để tạo dung tích đón lũ theo quy trình. Trước khi xả lũ, phải thông báo kịp thời cho chính quyền và người dân vùng hạ du.

Trong lũ, các đơn vị vận hành phải thường xuyên cập nhật lượng mưa, dự báo mưa lũ và mực nước hạ du để điều chỉnh phương án phù hợp, vừa bảo đảm an toàn công trình, vừa giảm thiểu nguy cơ cho vùng hạ du và khai thác hiệu quả nguồn nước. Công tác trực ban, kiểm tra công trình phải được duy trì 24/24 giờ, đồng thời sẵn sàng phương án “4 tại chỗ” khi xảy ra sự cố.

Sau lũ, cần kiểm tra toàn diện hiện trạng công trình, kịp thời phát hiện và khắc phục hư hỏng, tổ chức tổng kết, rút kinh nghiệm và điều chỉnh phương án vận hành. Nếu dự báo tiếp tục có mưa lũ, phải chủ động hạ mực nước, tạo dung tích đón lũ tiếp theo.

Tại hồ Bản Lải (Lạng Sơn), công trình có dung tích toàn bộ 155,89 triệu m3. Do ảnh hưởng của bão số 4 và mưa lớn kéo dài, lượng nước về hồ tăng nhanh, có thời điểm đạt trên 1.100 m3/s. Đơn vị quản lý vận hành xả điều tiết qua một cửa tràn xả sâu. Khi mưa tiếp tục kéo dài, mực nước hồ tăng nhanh. Rạng sáng 23/8, đơn vị vận hành mở thêm cửa xả. Đến 5 giờ 30 phút, mực nước hồ đạt cao trình 312,5 m. Thực hiện chỉ đạo của UBND tỉnh về vận hành, xả lũ khẩn cấp, hồ Bản Lải vận hành 3 cửa tràn xả sâu, với tổng lưu lượng khoảng 810 m3/s.

Sau khi đạt đỉnh, mực nước hồ giảm dần. Đến 8 giờ ngày 24/8, đơn vị quản lý đóng một cửa xả, chỉ còn vận hành một cửa nhằm giảm lượng nước xuống hạ du, đồng thời bảo đảm an toàn công trình.

Theo đơn vị quản lý, trước bão, dung tích hồ khoảng 42,103 triệu m3; tại thời điểm đỉnh lũ đạt 147,43 triệu m3. Như vậy, trong đợt mưa bão, hồ Bản Lải đã giữ lại trên 105 triệu m3 nước, góp phần giảm lượng nước về hạ du.

Từ thực tế đợt mưa lũ, Chủ tịch UBND tỉnh Lạng Sơn Nguyễn Cảnh Toàn cho rằng, việc duy trì hệ thống quan trắc, giám sát và truyền nhận số liệu ổn định, chính xác, liên tục có ý nghĩa quan trọng, nhất là khi lượng nước về hồ tăng nhanh. Tỉnh đã chỉ đạo hỗ trợ đầu tư, sửa chữa nhằm bảo đảm hệ thống thông tin, dữ liệu phục vụ vận hành hồ hoạt động hiệu quả.

Cục Quản lý xây dựng và Công trình thủy lợi cho biết, ngành xây dựng, hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu về an toàn đập, hồ chứa tại các địa phương và kết nối, cập nhật vào hệ thống cơ sở dữ liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Đối với những địa phương đã có phần mềm quản lý, cần nâng cấp để kết nối với hệ thống của Bộ và Cục; đồng thời xây dựng phần mềm giám sát, hỗ trợ vận hành các hồ chứa lớn trên lưu vực sông, có tính đến yêu cầu bảo đảm an toàn vùng hạ du.

Việc kết hợp giữa sửa chữa, nâng cấp công trình, tăng cường quan trắc, nâng cao năng lực dự báo và ứng dụng công nghệ trong vận hành sẽ là giải pháp quan trọng để chủ động ứng phó với mưa lũ cực đoan, giảm thiểu nguy cơ sự cố hồ, đập và bảo đảm an toàn cho người dân trong mùa mưa bão.

Bích Hồng/Bnews/vnanet.vn