Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai Hà Nội Đào Quang Khải: Cần giải pháp sát thực tế để ứng phó lũ rừng ngang

Trao đổi với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai Hà Nội (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) Đào Quang Khải cho rằng, muốn giảm rủi ro lũ rừng ngang, phải nhìn đúng đặc điểm địa hình, thủy văn của từng lưu vực; từ đó tính toán lại vai trò hồ chứa, tổ chức vận hành chủ động, mở thêm không gian chứa nước và hướng tiêu thoát lũ phù hợp với thực tế.

Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai Hà Nội Đào Quang Khải.

Từ chống đỡ sang thích ứng

- Trong những năm gần đây, khu vực phía Tây Hà Nội thường xuyên chịu tác động của lũ rừng ngang do những trận mưa lớn gây ra. Theo ông, điều gì khiến lũ rừng ngang ở khu vực này khó xử lý dứt điểm?

- Có thể hiểu, bản chất của lũ rừng ngang là nước từ vùng cao đổ xuống các lưu vực sông phía dưới. Nếu hồ chứa ở thượng nguồn không có khả năng điều tiết chủ động, mưa xuống là nước tràn, nước xả theo dòng tự nhiên. Khi sông Tích, sông Bùi đã lên cao, nước từ các hồ bị tràn, nước theo suối tiếp tục dồn xuống, áp lực cho hạ du sẽ tăng rất nhanh.

Khu vực phía Tây Hà Nội, nhất là lưu vực sông Tích, sông Bùi, sông Đáy, có đặc điểm rất khác khu vực nội đô. Đây là vùng chịu tác động của nước mưa từ khu vực đồi núi, cùng hệ thống hồ chứa, suối nhỏ nên nước tập trung nhanh. Khi mưa lớn trên diện rộng, nước dồn về các hồ chứa, sông, trục tiêu trong thời gian ngắn, trong khi khả năng tiêu thoát ở hạ du có giới hạn, nên dễ hình thành úng ngập. Vì vậy, nếu chỉ xử lý theo tình huống thì khó giải quyết căn cơ.

Muốn giảm rủi ro, phải nhìn bài toán này ở quy mô lưu vực, từ hồ chứa, sông tiêu, trạm bơm đến không gian chứa nước. Nói cách khác, không thể chỉ chống đỡ khi nước đã về mà phải chủ động thích ứng bằng quy hoạch, công trình, vận hành và tổ chức không gian hợp lý.

- Nếu chỉ bơm tiêu, khơi thông dòng chảy khi nước đã dồn về thì rõ ràng khó tránh bị động. Vậy, Hà Nội cần thay đổi cách tiếp cận như thế nào để chuyển từ chống đỡ sang thích ứng?

- Điểm quan trọng nhất là chuyển từ tư duy chống đỡ bị động sang điều tiết chủ động. Muốn vậy, trước hết phải rà soát lại nhiệm vụ của các hồ chứa trên địa bàn và khu vực liên quan.

Các hồ chứa trước đây được tính toán với nhiệm vụ chính là phục vụ tưới cho sản xuất nông nghiệp, nhất là diện tích trồng lúa. Sau nhiều năm phát triển, cơ cấu sử dụng đất đã thay đổi; diện tích đất nông nghiệp ở nhiều nơi giảm, một số khu vực chuyển sang cây trồng cạn, đô thị, công nghiệp, dịch vụ. Vì vậy, nhu cầu tưới không còn như thời điểm thiết kế ban đầu.

Khi nhu cầu tưới giảm, cần tính toán lại dung tích thực sự cần thiết cho nhiệm vụ cấp nước. Phần dung tích còn lại, nếu đủ điều kiện kỹ thuật, có thể nghiên cứu dành cho phòng lũ. Với những hồ có dung tích lớn, phải đánh giá cụ thể dung tích nào phục vụ tưới, dung tích nào có thể để trống trước mùa mưa nhằm đón lũ, cắt lũ, giảm lũ cho hạ du.

Cùng với tính toán lại nhiệm vụ và dung tích phòng lũ của các hồ chứa trên hệ thống, cần xây dựng quy trình vận hành liên hồ chứa. Không thể để mỗi hồ vận hành riêng lẻ. Phải có quy định theo thời điểm trong năm, theo mực nước sông, theo dự báo hình thế thời tiết và mưa lũ. Khi sông Tích, sông Bùi đã ở mức cao, không thể để các hồ cùng xả làm nước dồn xuống hạ du. Ngược lại, khi có dự báo mưa lớn, nếu điều kiện cho phép, cần hạ mực nước của các hồ trước để tạo dung tích đón lũ.

Mưa quá lớn, mưa liên tục trên diện rộng thì khó tránh hết ngập lụt, nhưng nếu vận hành chủ động, có thể giảm đỉnh lũ, giảm thời gian ngập và mức độ thiệt hại. Đó cũng là cách thích ứng sát thực tế hơn trong bối cảnh mưa lũ ngày càng cực đoan, khó lường.

Mở không gian, hướng thoát lũ

Đoàn khảo sát xây dựng trạm bơm dẫn nước từ sông Tích ra sông Hồng (đoạn phường Sơn Tây). Ảnh: Kim Văn

- Như ông phân tích, hồ chứa không thể vận hành riêng lẻ, còn hạ du thì chịu áp lực rất lớn khi nước cùng dồn về sông Tích, sông Bùi, sông Đáy. Vậy ngoài tính lại vai trò hồ chứa, cần mở thêm những không gian và hướng thoát lũ nào?

- Có thể chia thành 3 nhóm giải pháp. Thứ nhất là rà soát, tính toán lại dung tích các hồ chứa, nâng khả năng điều tiết và xây dựng quy trình vận hành liên hồ. Với một số hồ không có cửa van điều tiết, nếu dung tích phòng lũ sau tính toán lớn, cần rà soát hồ nào có thể cải tạo, nâng cấp, bổ sung cửa van điều tiết lũ, điều chỉnh cao trình, tăng dung tích phòng lũ; hồ nào không đủ điều kiện thì phải tính bằng giải pháp khác.

Thứ hai là nghiên cứu xây dựng thêm hồ điều hòa, vùng chứa nước quy mô lớn. Thành phố đang tính toán phương án xây dựng 2 hồ mới ở khu vực xã Trần Phú và Xuân Mai. Đây là khu vực thường xuyên chịu tác động của úng ngập, có những vùng sản xuất nông nghiệp hiệu quả không cao. Nếu hình thành được các hồ điều hòa, vùng chứa nước, sẽ tạo thêm dung tích trữ nước khi mưa lũ, giảm áp lực cho hệ thống sông tiêu phía dưới.

Các hồ này không nên nhìn như công trình chứa nước đơn thuần, mà có thể nghiên cứu kết hợp cảnh quan, dịch vụ, du lịch, sân golf hoặc khai thác nguồn lực xã hội hóa. Tuy nhiên, mục tiêu phòng, chống thiên tai phải được đặt lên hàng đầu; các hoạt động khai thác tổng hợp, nếu có, phải phục vụ và không làm suy giảm nhiệm vụ điều tiết nước.

Thứ ba là phát triển hệ thống trạm bơm, mở thêm hướng tiêu thoát nước. Nếu toàn bộ lượng nước đều dồn xuống sông Bùi, sông Tích, sông Đáy thì áp lực cho hạ du rất lớn. Hiện nay, Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai Hà Nội đang triển khai lập đề án khảo sát, đánh giá công năng, nhiệm vụ và đề xuất giải pháp phát huy tiềm năng, giá trị hệ thống thủy lợi trên địa bàn thành phố Hà Nội. Trong đó có xét đến nghiên cứu giải pháp bổ sung hướng tiêu từ sông Tích ra sông Đà cho lưu vực huyện Ba Vì cũ, qua đó giảm lượng nước dồn về sông Tích; đồng thời nghiên cứu giải pháp bổ sung hướng tiêu từ sông Đáy ra sông Hồng cho lưu vực huyện Phúc Thọ cũ, giảm áp lực cho hệ thống tiêu về sông Đáy.

Nếu khu vực phía thượng nguồn có thể tiêu một phần nước ra sông Đà hoặc sông Hồng, lượng nước đổ xuống sông Tích, sông Bùi, sông Đáy sẽ giảm. Đây là hướng quan trọng, bởi nếu tiếp tục dồn nước về hạ du thì các vùng trũng vẫn phải chịu rủi ro lớn khi mưa lớn, lũ lớn xảy ra.

Song song với đó, UBND thành phố cũng đang xem xét đề xuất của nhà đầu tư nghiên cứu cải tạo lòng dẫn sông Đáy để nâng cao khả năng thoát lũ, cải tạo môi trường, khai thác tiềm năng, giá trị quỹ đất trong lòng sông; đồng thời, cần kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu, đầu tư cải tạo, nạo vét sông Đáy đoạn qua tỉnh Ninh Bình để nâng cao khả năng thoát lũ ra biển.

- Các giải pháp như hồ điều hòa, vùng chứa nước, trạm bơm, cải tạo lòng dẫn sông Đáy đều liên quan đến nhiều địa bàn, nhiều mục tiêu khai thác. Theo ông, đâu là nguyên tắc phải giữ để các giải pháp không xa rời thực tế?

- Theo tôi, trước hết, chúng ta phải tính đúng, tính đủ trên cơ sở khoa học. Mưa lũ hiện nay diễn biến phức tạp, có những trận mưa cường độ lớn trong thời gian ngắn. Nếu vẫn tính toán theo số liệu cũ, điều kiện cũ, quy hoạch cũ thì không còn phù hợp.

Thứ hai là phải bảo đảm tính liên vùng, liên lưu vực. Nước không đi theo ranh giới hành chính. Một xã, phường hay một đơn vị quản lý công trình không thể tự giải quyết toàn bộ bài toán. Phải tính từ thượng nguồn xuống hạ du, từ hồ chứa đến sông tiêu, từ trạm bơm đến khu dân cư, khu sản xuất.

Thứ ba là phải xác định rõ thứ tự ưu tiên trong khai thác công trình thủy lợi. Hồ chứa, sông tiêu, trạm bơm có thể phục vụ nhiều mục tiêu, nhưng nhiệm vụ bảo đảm an toàn dân sinh, phòng lũ, tiêu úng phải được đặt ở vị trí ưu tiên. Sau đó mới tính đến tưới, cấp nước, khai thác dịch vụ, du lịch hoặc các mục tiêu tổng hợp khác.

- Như vậy, mục tiêu không phải là loại bỏ hoàn toàn ngập lụt trong mọi tình huống mà là quản lý rủi ro tốt hơn, giảm mức độ ngập, thời gian ngập và thiệt hại?

- Đúng vậy. Lũ rừng ngang là hiện tượng tự nhiên gắn với đặc điểm địa hình, khí hậu, thủy văn của khu vực. Chúng ta không thể xóa bỏ hoàn toàn nguy cơ đó, nhưng có thể quản lý rủi ro tốt hơn bằng quy hoạch, công trình, vận hành và tổ chức không gian hợp lý.

Nếu làm đồng bộ, có thể giảm đáng kể tình trạng bị động trước lũ rừng ngang. Mục tiêu không phải là tuyệt đối không còn ngập trong mọi tình huống, vì thiên tai luôn có yếu tố cực đoan, bất định; nhưng có thể giảm mức độ ngập, giảm thời gian ngập, giảm thiệt hại cho sản xuất và dân sinh.

Điều quan trọng là phải làm sớm, đồng bộ, trên cơ sở tính toán khoa học và sát thực tế từng lưu vực. Những điểm nghẽn hôm nay, nếu không xử lý, sẽ tiếp tục trở thành rủi ro cho sản xuất, hạ tầng và đời sống người dân.

- Trân trọng cảm ơn ông!

Kim Nhuệ thực hiện