Mở rộng vai trò của hồ chứa Hương Điền

Hồ thủy điện Hương Điền trên lưu vực sông Bồ

Không chỉ là một nhà máy điện

Chỉ vài tháng nữa, Huế sẽ bước vào mùa mưa lũ - mùa mà người dân Quảng Điền, Hương Trà hay vùng thấp ven phá Tam Giang luôn thấp thỏm với câu hỏi quen thuộc: Năm nay nước sẽ lên đến đâu?

Nhưng điều đáng suy nghĩ lúc này không phải một trận lũ cụ thể nào, mà là thực tế thiên tai miền Trung đang thay đổi rất nhanh. Và điều đó khiến vai trò của những hồ chứa như Hương Điền cũng thay đổi theo.

Nếu trước đây thủy điện chủ yếu được nhìn như công trình phát điện, thì nay, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, hạn hán cực đoan và bất ổn năng lượng, các hồ chứa trên thượng nguồn sông Hương, sông Bồ đang dần trở thành một phần của hạ tầng an ninh nguồn nước và an toàn lưu vực cho cả vùng hạ du Huế.

Trong hệ thống này, hồ Tả Trạch giữ vai trò chủ lực cắt giảm lũ cho hạ du sông Hương; hồ chứa Bình Điền điều tiết trên nhánh Hữu Trạch; còn hồ chứa Hương Điền là công trình quan trọng trên lưu vực sông Bồ - con sông thường xuyên gây ngập lớn cho vùng thấp phía bắc Huế mỗi mùa mưa.

Không thể phủ nhận những đóng góp của thủy điện Hương Điền suốt hơn một thập niên qua. Với công suất 81MW, hồ chứa hơn 800 triệu m³ nước và sản lượng điện hàng trăm triệu kWh mỗi năm, đây là một nguồn năng lượng quan trọng của miền Trung.

Ở góc độ kinh tế địa phương, doanh nghiệp cũng đóng góp đáng kể cho ngân sách thành phố. Giai đoạn 2023 - 2025, doanh thu mỗi năm đạt hàng trăm tỷ đồng; riêng năm 2025 đạt hơn 416 tỷ đồng, nộp ngân sách khoảng 134,5 tỷ đồng. Công trình đồng thời tạo việc làm, kéo theo phát triển hạ tầng và nhiều hoạt động an sinh cho khu vực miền núi phía tây Huế.

Nhưng giá trị của hồ Hương Điền hiện nay không chỉ nằm ở điện năng tạo ra.

Trong các năm El Nino gần đây, khi miền Trung liên tục đối mặt nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn, việc giữ được nguồn nước ngọt trên thượng nguồn trở thành vấn đề chiến lược. Hồ chứa không chỉ phát điện mà còn góp phần duy trì dòng chảy mùa khô, hỗ trợ sản xuất nông nghiệp và cấp nước cho hạ du. Vai trò của hồ chứa Hương Điền vì vậy đang mở rộng từ “công trình năng lượng” sang “công trình thích ứng khí hậu”.

Giá trị lớn nhất là “mua thời gian” cho hạ du

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, điều quan trọng nhất mà hồ Hương Điền mang lại cho lưu vực sông Bồ không phải là xóa lũ, mà là cắt giảm một phần đỉnh lũ và kéo chậm thời gian nước xuống đồng bằng.

Thủy điện Hương Điền điều tiết nước vào mùa mưa lũ

Với những trận mưa cực đoan kiểu mới ở miền Trung, không hồ chứa nào có thể khiến hạ du hoàn toàn hết ngập; nhưng nếu không có điều tiết, đỉnh lũ sẽ lên nhanh hơn, cao hơn và nguy hiểm hơn nhiều.

Theo các báo cáo vận hành liên hồ trên lưu vực sông Hương, trong nhiều trận lũ lớn những năm gần đây, hồ Hương Điền đã tham gia cắt giảm hàng trăm đến hàng nghìn mét khối nước mỗi giây cho hạ du sông Bồ. Quan trọng hơn, việc điều tiết hồ giúp kéo dài thời gian lũ lên thêm nhiều giờ.

Khoảng thời gian ấy có giá trị hơn rất nhiều so với con số mực nước. Đó là thời gian để chính quyền sơ tán dân, di chuyển tài sản, bảo vệ các công trình trọng yếu và triển khai ứng phó khẩn cấp.

Nếu nhìn lại giai đoạn trước khi hệ thống hồ lớn trên lưu vực sông Hương - sông Bồ hình thành, nhiều trận lũ từng gây thiệt hại rất nặng do nước lên quá nhanh. Trong khi đó, những năm gần đây, dù quy mô ngập có thời điểm lớn hơn, thiệt hại nhân mạng đã giảm đáng kể nhờ dự báo, cảnh báo và vận hành liên hồ tốt hơn.

Riêng đợt mưa lũ lịch sử cuối năm 2025, hơn 46.000 nhà dân bị ngập, thiệt hại kinh tế ước khoảng 3.579 tỷ đồng. Tuy nhiên, việc vận hành liên hồ đã giúp địa phương chủ động hơn trong sơ tán dân cư và tổ chức ứng phó. Nói cách khác, hồ chứa đang tạo ra một “quỹ thời gian an toàn” cho hạ du - thứ ngày càng quý giá trong thời đại khí hậu cực đoan.

Trách nhiệm lớn hơn của một hạ tầng chiến lược

Áp lực đặt lên các hồ chứa hiện nay lớn hơn rất nhiều so với thời điểm thiết kế ban đầu.

Những năm gần đây, miền Trung liên tiếp xuất hiện các đợt mưa cực đoan vượt xa dữ liệu lịch sử. Năm 2025, lượng mưa tại Bạch Mã đạt gần 1.740mm trong 24 giờ - thuộc nhóm cao nhất thế giới từng ghi nhận. Trên sông Bồ, đỉnh lũ tại Phú Ốc cũng vượt mức lịch sử năm 2020. Điều đó cho thấy bài toán hiện nay không còn đơn giản là “xả đúng hay sai quy trình”, mà là liệu những quy trình cũ có còn phù hợp với khí hậu mới hay không.

Khi mưa lớn xuất hiện theo kiểu “lũ chồng lũ”, việc vận hành hồ trở nên khó khăn hơn nhiều. Nếu giữ nước cao để đảm bảo phát điện và cấp nước mùa hạn, hồ sẽ giảm dung tích đón lũ. Nếu hạ thấp mực nước quá nhiều để tăng phòng lũ, hiệu quả phát điện và lợi ích kinh tế sẽ bị ảnh hưởng.

Đó không phải bài toán riêng của hồ chứa Hương Điền mà là thách thức chung của các hồ chứa ở miền Trung.

Để bảo đảm an toàn cho công trình, tăng hiệu quả giảm lũ cho hạ du, tối ưu hóa việc sử dụng nguồn nước cho các mục đích sử dụng và lợi ích về kinh tế - xã hội - môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã giao Viện Khoa học Tài nguyên nước nghiên cứu sửa đổi quy trình vận hành liên hồ chứa lưu vực sông Hương (bao gồm sông Bồ), trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, ban hành trước mùa lũ năm nay.

Trong giai đoạn khí hậu còn tương đối ổn định, mục tiêu phát điện thường giữ vai trò trung tâm của các hồ thủy điện. Nhưng khi thiên tai ngày càng cực đoan và rủi ro hạ du tăng lên, xã hội cũng đặt ra yêu cầu cao hơn: Hồ chứa không chỉ vận hành an toàn cho công trình mà còn phải hướng tới an toàn cho cộng đồng. Điều đó có thể đồng nghĩa với việc chấp nhận giảm một phần lợi ích phát điện ở một số thời điểm để tăng thêm dung tích đón lũ trước mùa mưa.

Ở góc độ kinh tế ngắn hạn, đây là sự đánh đổi. Xét rộng hơn, đó cũng là trách nhiệm xã hội của một hạ tầng đang trực tiếp tác động tới an toàn của cả lưu vực.

Những năm gần đây, Công ty cổ phần Thủy điện Hương Điền cho biết, đã duy trì hệ thống phối hợp thông tin với địa phương vùng hạ du thông qua cảnh báo, nhóm liên lạc phòng, chống thiên tai và thông báo điều tiết trước khi vận hành xả nước. Đồng thời, hỗ trợ lắp đặt hệ thống loa cảnh báo tại một số khu vực thấp trũng. Tuy nhiên, trong bối cảnh thiên tai ngày càng khó dự báo, hiệu quả phòng tránh rủi ro sẽ không thể chỉ đặt lên vai riêng hồ chứa.

Chính quyền địa phương, lực lượng phòng, chống thiên tai và cộng đồng hạ du cũng cần chủ động hơn trong cập nhật thông tin vận hành, duy trì cảnh báo, chuẩn bị phương án sơ tán và hạn chế lan truyền các thông tin thiếu kiểm chứng.

Bởi thực tế cho thấy, trong nhiều tình huống thiên tai lớn, “độ trễ thông tin” đôi khi nguy hiểm không kém bản thân dòng lũ. Điều đó cho thấy bài toán chống lũ của Huế không thể đặt lên vai riêng một công trình thủy điện. Điều cần hơn là một hệ thống quản trị lưu vực đồng bộ: Dự báo tốt hơn, vận hành liên hồ linh hoạt hơn, quy hoạch thoát lũ hợp lý hơn và phối hợp hiệu quả hơn giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng.

Ba tháng trước mùa mưa có lẽ là khoảng thời gian thích hợp nhất để nhìn lại những bài học từ các mùa lũ gần đây - không phải để quy trách nhiệm cho một công trình nào, mà để chuẩn bị tốt hơn cho một thực tế đang ngày càng rõ ràng: Thiên tai miền Trung đã bước sang một trạng thái khác. Vì thế, cách quản trị các hồ chứa trên lưu vực sông Bồ cũng cần thay đổi theo.

Bài: TS. NGUYỄN ĐÍNH - Ảnh: NGUYỄN KHÁNH