Luật Phát triển đô thị: Phân quyền mạnh, kiểm soát chặt

Tại phiên thảo luận toàn thể về dự án Luật Phát triển đô thị, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với cơ quan thẩm tra nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến của đại biểu Quốc hội, hoàn thiện dự thảo trước khi trình Quốc hội xem xét, quyết định.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành phiên họp. (Ảnh: Quốc hội)

Theo Bộ trưởng, mục tiêu của dự án Luật là tạo hành lang pháp lý ổn định, có tính đột phá để tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng và nguồn lực, qua đó tạo động lực mới cho các đô thị phát triển.

Tinh thần xuyên suốt của dự thảo là tăng cường phân quyền theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Tuy nhiên, việc trao quyền phải đi cùng cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.

Dự thảo được thiết kế theo hướng một đạo luật khung về phân quyền, tập trung quy định những vấn đề mang tính nguyên tắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội, đồng thời mở rộng không gian chủ động cho chính quyền đô thị trong tổ chức thực hiện.

Không mở rộng cơ chế đặc thù theo cách đại trà

Một vấn đề được các đại biểu quan tâm là việc áp dụng các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội cho những thành phố chưa được công nhận là đô thị đặc biệt.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho rằng việc trao các cơ chế này cần được xem xét trên cơ sở năng lực thực thi, nguồn lực và điều kiện cụ thể của từng địa phương. Do đó, dự thảo quy định Chính phủ quyết định việc áp dụng, với điều kiện phải có chủ trương của cấp có thẩm quyền và đáp ứng các yêu cầu được luật quy định.

Theo Bộ trưởng, cách tiếp cận này nhằm tránh việc trao quyền vượt quá năng lực quản trị, đồng thời bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật. Nếu mở rộng đại trà cơ chế cho phép địa phương ban hành chính sách khác với quy định chung, có thể dẫn tới tình trạng “địa phương hóa” pháp luật.

Mặt khác, cơ chế trao quyền có điều kiện giúp Chính phủ linh hoạt lựa chọn những địa phương có tiềm năng trở thành cực tăng trưởng mới mà không phải liên tục sửa luật hoặc xây dựng một nghị quyết riêng cho từng trường hợp.

Đối với những chính sách đặc thù chưa được quy định trong Luật, dự thảo yêu cầu Chính phủ báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi ban hành và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.

Bộ trưởng cũng lưu ý việc kiểm soát phạm vi áp dụng cơ chế đặc thù nhằm hạn chế nguy cơ các địa phương cạnh tranh bằng ưu đãi, dẫn tới phân tán nguồn lực quốc gia hoặc tạo ra cạnh tranh không lành mạnh.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng giải trình về Dự án Luật Phát triển đô thị tại Quốc hội.

Giải trình về cơ chế kiểm soát quyền lực, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết dự thảo không lựa chọn cách tiếp cận “trao quyền rồi mới kiểm tra”, mà thiết kế hệ thống kiểm soát ngay từ khâu xây dựng, ban hành đến tổ chức thực hiện chính sách.

Theo đó, các nguyên tắc về ổn định kinh tế vĩ mô, an toàn tài chính quốc gia, tuân thủ quy luật thị trường, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và lợi ích quốc gia được xác định là những giới hạn mà chính quyền đô thị không được vượt qua.

Trong lĩnh vực xây dựng thể chế, ngay cả khi được trao quyền ban hành một số quy định khác với quy định chung của Trung ương, đô thị vẫn phải thực hiện đánh giá tác động, tham vấn các bộ, ngành và báo cáo theo quy định. Thủ tướng Chính phủ có quyền đình chỉ hoặc bãi bỏ văn bản nếu phát hiện trái pháp luật hoặc ảnh hưởng đến lợi ích quốc gia.

Đối với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), dự thảo đặt giới hạn về thời gian. Thời gian thí điểm tối đa 5 năm và thời gian gia hạn cũng không quá 5 năm. Trường hợp phát sinh tác động tiêu cực vượt dự báo, địa phương phải dừng ngay việc thí điểm.

Trong lĩnh vực tài chính - đầu tư, việc huy động vốn, phát hành trái phiếu và vay nợ phải tuân thủ hạn mức nợ công được phê duyệt; rủi ro phát sinh thuộc trách nhiệm của địa phương. Với các dự án quy mô lớn, Chính phủ vẫn giữ vai trò quyết định đối với mức bổ sung ngân sách có mục tiêu.

Đáng chú ý, dự thảo không cho phép sử dụng cơ chế đặc thù như một công cụ để hợp thức hóa sai phạm. Đối với các dự án chậm triển khai, việc áp dụng chính sách đặc biệt chỉ được thực hiện khi đã có kết luận thanh tra hoặc bản án có hiệu lực pháp luật.

Hậu kiểm phải gắn với trách nhiệm người đứng đầu

Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, một trong những thay đổi quan trọng của dự thảo là tăng cường hậu kiểm, giám sát từ xa và giám sát định kỳ của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, cùng hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Việc giảm tiền kiểm để tạo dư địa chủ động cho địa phương phải đi kèm yêu cầu cao hơn về trách nhiệm giải trình, đặc biệt là trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu.

Bộ trưởng nhấn mạnh, kiểm soát quyền lực không chỉ nằm trong các quy định về giám sát, thanh tra, kiểm tra và trách nhiệm giải trình, mà phải được thiết kế xuyên suốt trong từng cơ chế, chính sách đặc thù.

Về quốc phòng, an ninh và chủ quyền quốc gia, dự thảo xác định đây là giới hạn không thể phân quyền. Các đô thị không được tự ban hành hoặc thí điểm chính sách khác với quy định chung trong những lĩnh vực này.

Trong công tác quy hoạch, việc lập, điều chỉnh quy hoạch tổng thể thành phố và các quy hoạch không gian đặc thù như không gian ngầm, không gian tầm thấp, tầm cao phải lấy ý kiến và có sự thống nhất bằng văn bản của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng khẳng định cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát các quy định về điều kiện, phạm vi và giới hạn trao quyền, bảo đảm dự thảo Luật vừa mở rộng không gian phát triển cho đô thị, vừa duy trì kỷ luật, kỷ cương và khả năng kiểm soát quyền lực.

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đề nghị Ủy ban Thường vụ Quốc hội phối hợp với Chính phủ chỉ đạo cơ quan soạn thảo, cơ quan thẩm tra tiếp thu nghiêm túc ý kiến đại biểu, tiếp tục hoàn thiện dự thảo để trình Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối kỳ họp.

Huy Tùng