Trong lịch sử Trung Quốc, có một người chưa từng bước lên ngai vàng nhưng đã góp phần định hình một đế chế qua 5 đời vua. Bà đã giúp giải quyết hai cuộc khủng hoảng kế vị để ngăn chặn nội chiến, giáo dục và dẫn dắt hai hoàng đế trẻ tuổi, đồng thời giúp xây dựng các liên minh đa sắc tộc, tạo nền móng cho nhà Thanh (1644-1912) cai trị một vương quốc rộng lớn.

Đó là người phụ nữ có tên Bác Nhĩ Tế Cát Đặc Bố Mộc Bố Thái, hay còn được gọi là Hiếu Trang Văn Hoàng hậu.

Hiếu Trang sinh ra trong gia tộc Bác Nhĩ Tế Cát Đặc, hậu duệ trực hệ của Thành Cát Tư Hãn. Bà là con gái của một gia đình quý tộc Mông Cổ Khoa Nhĩ Thấm. Cha bà, Trai Tang, mang tước hiệu Bối lặc, tước vị quý tộc biểu thị cho thủ lĩnh hoặc hoàng tử của một bộ tộc.

Gia tộc của Hiếu Trang hiểu rằng họ phải liên minh với nhà Hậu Kim (sau này là nhà Thanh) của người Mãn Châu đang trỗi dậy, để chiến thắng triều đình nhà Minh và các bộ tộc Mông Cổ đối địch. Để thắt chặt mối thâm giao này, họ đã làm điều mà các tầng lớp quý tộc trên khắp thế giới thời bấy giờ vẫn làm: gả con gái.

Mới 12 tuổi, Hiếu Trang đã phải vào cung làm vợ vua, nối gót cô ruột 11 năm trước. Chị gái của bà sau này cũng tiến cung. Qua việc đưa ba cô dâu vào hoàng cung, tộc Khoa Nhĩ Thấm muốn đảm bảo các thế hệ hoàng tử, công chúa đời sau đều mang huyết thống của họ, để trói buộc lợi ích của người Mông Cổ vào ngai vàng nhà Thanh.

Cuộc đời của Hiếu Trang trước khi gặp Sùng Đức Đế - hoàng đế khai quốc của nhà Thanh, chưa bao giờ thuộc về chính bà. Bà được nuôi dạy để phục vụ gia tộc và bà đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh đó.

Năm 1643, Sùng Đức Đế đột ngột qua đời mà không để lại di chiếu lập người kế vị, đẩy Hiếu Trang vào thế lưỡng nan giữa vòng xoáy chính trị. Hai người đàn ông quyền lực, Đa Nhĩ Cổn, em trai hoàng đế và Hào Cách, trưởng tử của hoàng đế, đều trong tư thế sẵn sàng làm rung chuyển triều đại bằng cuộc chiến giành ngôi báu. Là một phi tần 30 tuổi với địa vị khiêm tốn, Hiếu Trang không có quân đội, cũng không có thực quyền. Tài sản duy nhất của bà là đứa con trai 6 tuổi, Phúc Lâm.

Hiếu Trang quyết định không ủng hộ bất kỳ ai trong hai người đàn ông trưởng thành đó, mà thay vào đó, bà đề cử đứa con nhỏ của mình làm hoàng đế tiếp theo. Đa Nhĩ Cổn chấp nhận vì ông ta sẽ được nắm quyền với tư cách là Nhiếp chính vương. Hào Cách cũng buộc phải chấp nhận; bởi nếu phản đối, ông ta sẽ bị coi là kẻ phản nghịch.

Nước cờ này đã biến Hiếu Trang từ một góa phụ thất thế trở thành Hoàng thái hậu, bảo toàn được ngai vàng cho con trai và đặt nền móng cho bà định hình nền chính trị nhà Thanh trong suốt 40 năm tiếp theo.

Sau khi con trai 6 tuổi của bà, Thuận Trị Đế, lên ngôi, Hiếu Trang phải khéo léo đối phó với Đa Nhĩ Cổn, người nắm quyền cai trị như một vị vua không vương miện.

Giải pháp của bà là xoa dịu mang tính chiến lược. Bà đã ban cho ông tước hiệu đặc biệt "Hoàng phụ Nhiếp chính vương" để đảm bảo an toàn cho con trai mình. Quyết định này sau đó đã làm dấy lên tin đồn rằng bà đã bí mật kết hôn với Đa Nhĩ Cổn, một chủ đề mà các nhà sử học vẫn còn tranh cãi cho đến ngày nay.

Thuận Trị Đế qua đời vào ngày 5/2/1661 khi mới 22 tuổi do bệnh đậu mùa. Sau cái chết của con trai, Hiếu Trang đã hành động nhanh chóng, đưa cháu nội của bà là Khang Hi, 8 tuổi, lên ngôi. Khang Hi sống sót sau bệnh đậu mùa và đã miễn dịch với bệnh này.

Hiếu Trang, lúc này đã là Thái hoàng thái hậu, đã rèn giũa Khang Hi trở thành một trong những hoàng đế vĩ đại nhất của Trung Hoa. Sau cái chết của mẹ đẻ Khang Hi là Đồng Giai thị năm 1663, bà đã trực tiếp nuôi dạy Khang Hi. Tầm ảnh hưởng của bà bao trùm từ giáo dục, rèn luyện đạo đức, định hướng chính trị cho đến chiến lược bảo vệ quyền lực.

Bà đặc biệt chú trọng bồi dưỡng tư cách đạo đức và trí tuệ cho cháu trai. Hoàng đế nhỏ tuổi sống cùng bà tại Cung Từ Ninh trong Tử Cấm Thành.

"Từ nhỏ ta đã nhận được sự dạy dỗ ân cần của tổ mẫu. Việc ăn uống, đi đứng, cử chỉ và lời nói của ta đều có chừng mực và khuôn phép", Khang Hi nói, theo Thanh Thánh Tổ Thực Lục, cuốn sách ghi chép về triều đại của ông.

Bà dạy ông không được vượt quá giới hạn và nghiêm khắc sửa sai cho ông khi cần thiết.

Thành tựu chính trị quan trọng nhất của Hiếu Trang là cân bằng lợi ích giữa người Mông Cổ, Mãn Châu và người Hán. Bà hiểu rằng nhà Thanh, do người Mãn cai trị, cần phải tôn trọng và hợp tác với các nhóm sắc tộc khác như người Hán, đồng thời rút ra bài học xương máu từ các triều đại nhà Kim (1115-1234) và nhà Nguyên (1271-1368), những triều đại đã thất bại trong việc giữ vững quyền lực. Đây là một yếu tố chứng minh cho sự thành công của nhà Thanh.

Khang Hi là hoàng đế vừa "khéo léo trấn an được người Mãn Châu về tinh thần thượng võ và ý chí chính trị kiên định, vừa thuyết phục được người Hán rằng ông rất tôn trọng văn hóa truyền thống của người Hán", theo đánh giá của Jonathan D. Spence, nhà sử học người Anh - Mỹ đã viết cuốn Đi tìm Trung Hoa hiện đại.

D. Spence cho rằng bản lĩnh của Khang Hi đến từ văn hóa Mãn Châu, trí tuệ đến từ cội nguồn Mông Cổ và lòng nhân từ đến từ giáo dục theo Nho giáo.

Khang Hi và bà nội đã cùng nhau vượt qua làn sóng bất ổn đang nhen nhóm trong hàng ngũ đại thần do Ngao Bái kích động. Ngao Bái là võ tướng từng cứu mạng cố hoàng đế Thuận Trị trên chiến trường.

Sau khi Nguyên lão Nhiếp chính Sách Ni qua đời năm 1667, Ngao Bái đã ép Khang Hi phải xử tử một nhiếp chính khác là Tô Khắc Tát Cáp, người từng đối đầu với ông ta, cùng toàn bộ gia quyến.

Ngao Bái sau đó tự đặt mình vào vị trí người đưa ra quyết định tối cao của triều đình, biến Khang Hi trở thành một vị vua bù nhìn ngay cả sau khi ông bắt đầu đích thân lên nắm quyền năm 1667.

Nhờ lời khuyên khôn ngoan của Thái hoàng thái hậu Hiếu Trang mà Khang Hi, 15 tuổi, đã loại trừ được Ngao Bái - người nắm binh quyền.

Đầu tiên, bà đã thiết lập một liên minh chính trị quan trọng bằng cách sắp xếp cuộc hôn nhân của Khang Hi với cháu gái của Sách Ni, từ đó đảm bảo lòng trung thành của gia tộc Sách Ni.

Nhận thấy các con đường chính thức đều bị đối thủ kiểm soát, Hiếu Trang khuyên Khang Hi nên nhẫn nại và dùng mưu kế. Sau khi Ngao Bái ép xử tử Tô Khắc Tát Cáp, bà bảo Khang Hi hãy kiềm chế cơn giận và tạm thời nhượng bộ, vì lực lượng của họ chưa đủ mạnh để ra tay.

Khang Hi nghe theo lời khuyên của bà, dành nhiều tháng bí mật huấn luyện một nhóm võ sĩ đô vật trẻ tuổi từ Đại nội Thị vệ và ngụy trang các buổi tập này thành hình thức giải trí cá nhân. Ngao Bái, vốn xem thường sở thích của hoàng đế ít tuổi là vô hại, nên đã chủ quan.

Ngày 14/6/1669, chiếc lưới giăng bẫy Ngao Bái thành công. Khi Ngao Bái bước qua cửa Càn Thanh, cửa chính dẫn vào hậu cung của Tử Cấm Thành, để vào chầu như thường lệ, ông ta đã bị bắt. Ngao Bái dành phần đời còn lại trong ngục tối. Triều đại của Khang Hi kéo dài 61 năm, lâu nhất trong lịch sử phong kiến Trung Quốc, mở ra thời kỳ đỉnh cao của nhà Thanh.

Hiếu Trang hiểu rằng ngoài vũ lực, một đế chế cần phải được quản lý bằng trí tuệ, sự kiên cường, lòng nhẫn nại và các đồng minh nếu muốn trường tồn. Bà đã gây dựng các liên minh đa sắc tộc, chờ đợi nhiều năm để hạ gục những kẻ thù như Ngao Bái, và ưu tiên sự ổn định quốc gia lên trên tham vọng cá nhân.

Giống như cách bà từng dạy dỗ Khang Hi, Khang Hi sau này đã đích thân nuôi dạy cháu nội của mình là Càn Long.

"Nếu không có tổ mẫu Thái hoàng thái hậu, ta tuyệt đối không thể có được ngày hôm nay", Khang Hi kết luận.

Hồng Hạnh (Theo SCMP)