Mỗi chiều, sau khi đón cháu từ trường tiểu học, bà Nguyễn Thị Lan, sống trên đường Nguyễn Tất Thành, phường Xóm Chiếu (quận 4 cũ), muốn đưa cháu đi dạo để bớt thời gian nhìn điện thoại. Nhưng ý định ấy khó thực hiện được vì quanh nhà thiếu công viên và chỗ vui chơi, trong khi đường phố đông đúc, khói bụi, thường xuyên ùn tắc.

Gắn bó với khu vực cảng Nhà Rồng từ nhỏ, bà Lan chứng kiến nhiều đổi thay của vùng đất này. Khi cảng được di dời về Hiệp Phước, để lại khu đất rộng hàng chục ha ven sông Sài Gòn, bà từng nhiều lần mong nơi đây trở thành công viên. Tuy nhiên, bà nghĩ điều đó khó xảy ra bởi vị trí này quá đắc địa cho phát triển dự án cao tầng, trung tâm thương mại.

Thực tế, năm 2016, thành phố từng chấp thuận chủ trương phát triển khu phức hợp Nhà Rồng - Khánh Hội trên khu đất ven sông. Dự án dự kiến có hơn 3.000 căn hộ cùng trung tâm thương mại và nhiều công trình dịch vụ. Với vị trí chỉ cách phố đi bộ Nguyễn Huệ và bến Bạch Đằng vài trăm mét, đây được xem là một trong những quỹ đất giá trị nhất khu vực trung tâm.

Tuy vậy, bước ngoặt đã xuất hiện. Ngày 29/4, thành phố khởi công dự án cải tạo, chỉnh trang khu vực Bảo tàng Hồ Chí Minh - chi nhánh TP HCM tại cảng Nhà Rồng - Khánh Hội, đồng thời mở rộng đường Nguyễn Tất Thành dài hơn 2 km.

Việc chuyển khu đất gần 40 ha thành công viên và không gian công cộng không chỉ là niềm vui của người dân địa phương mà còn đáp ứng nhu cầu cấp thiết về cây xanh của khu vực. Theo thống kê, phường Xóm Chiếu có gần 58.000 dân nhưng tổng diện tích cây xanh chỉ khoảng 29.250 m2. Bình quân mỗi người chỉ có khoảng 0,51 m2 cây xanh, thấp hơn nhiều mục tiêu tối thiểu của thành phố.

Bà Trần Thị Thanh Thảo, Chủ tịch UBND phường Xóm Chiếu, cho biết phần lớn mảng xanh hiện nằm rải rác trong khu dân cư nên chưa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cộng đồng. Công tác chuyển đổi khu Nhà Rồng - Khánh Hội thành công viên phù hợp với định hướng phát triển của trung tâm thành phố, nơi quỹ đất cây xanh ngày càng khan hiếm.

Bên cạnh đó, việc mở rộng đường Nguyễn Tất Thành được kỳ vọng giảm áp lực giao thông trên trục kết nối khu Nam với trung tâm vốn quá tải nhiều năm qua.

Ý tưởng biến khu đất này thành không gian văn hóa, công cộng được Bí thư Thành ủy TP HCM Trần Lưu Quang nhắc đến lần đầu vào tháng 10 năm ngoái. Theo ông, dù giá trị thương mại của dự án rất lớn và nhà đầu tư vẫn muốn tiếp tục triển khai, thành phố quyết định ưu tiên lợi ích cộng đồng.

"Nhu cầu về công viên, cây xanh và không gian mở ở khu trung tâm đang rất cấp thiết", ông nói.

Theo tiêu chuẩn đô thị đặc biệt, diện tích cây xanh bình quân cần đạt khoảng 15 m2/người. Trong khi đó, TP HCM hiện mới đạt khoảng 0,57 m2/người, tức chỉ bằng 1/26 so với quy định.

Không chỉ khu Nhà Rồng - Khánh Hội, thời gian gần đây thành phố liên tục chuyển đổi nhiều khu đất công có vị trí đắc địa sang phục vụ cộng đồng.

Điển hình nhất là khu đất số 1 Lý Thái Tổ rộng 4,3 ha từng bỏ trống nhiều năm đã trở thành công viên và nơi tưởng niệm nạn nhân Covid-19. Các khu đất tại số 8 Võ Văn Tần, 135 Nguyễn Huệ, 2-4-6 Hai Bà Trưng hay 8-12 Lê Duẩn... cũng được tháo dỡ rào chắn để hình thành không gian công cộng tạm thời cho người dân.

Bí thư Trần Lưu Quang cho biết, trong khoảng 20.000 tài sản công đang được kiểm kê, sau y tế và giáo dục, thành phố ưu tiên dành quỹ đất cho mảng xanh. Theo ông, dù phải đánh đổi cơ hội phát triển thương mại và nhà ở, đây là lựa chọn cần thiết để nâng cao chất lượng sống của người dân.

Hành động quyết liệt của lãnh đạo thành phố cũng lan xuống cấp cơ sở. Nhiều địa phương đề xuất chuyển các khu đất trống đang chờ phát triển cao ốc hoặc chung cư sang làm công viên.

Nằm quanh khu vực sân bay, phường Tân Sơn Nhất hiện có khoảng 71.000 dân trên diện tích hơn 320 ha. Theo ông Lê Hoàng Hà, Bí thư Đảng ủy phường, ban ngày lượng người đến học tập, làm việc và khám chữa bệnh còn lớn hơn nhiều.

Trong khi đó, chỉ tiêu cây xanh công cộng của địa phương chỉ đạt khoảng 0,56 m2/người. Để đạt mục tiêu tối thiểu một m2/người vào năm 2030, phường cần bổ sung thêm khoảng 2,34 ha cây xanh.

Từ thực tế này, địa phương lên kế hoạch chuyển đổi nhiều khu đất từng quy hoạch nhà ở hoặc chung cư cao tầng sang công viên và cây xanh công cộng. Các vị trí nằm trên đường Tự Cường, Long Hưng, Phú Hòa và dọc tuyến Hoàng Sa đều nằm trong diện xem xét.

"Người dân hiện thiếu công viên hơn là thiếu chung cư", ông Hà nói. Theo ông, một tòa nhà có thể tạo nguồn thu trước mắt nhưng một công viên mang lại lợi ích cho cả khu dân cư trong nhiều thập niên.

Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP HCM (HoREA), cho rằng việc chuyển một phần quỹ đất giá trị cao sang công viên và dự án phục vụ cộng đồng là hướng đi cần thiết trong bối cảnh nội đô thiếu nghiêm trọng không gian xanh.

Tuy nhiên, đây nên là chủ trương hạn chế thay vì cấm tuyệt đối phát triển cao tầng. Một số khu đất trung tâm vẫn có thể xem xét xây dựng công trình quy mô lớn nếu đáp ứng các tiêu chuẩn rất cao về quy hoạch, kiến trúc và hiệu quả kinh tế - xã hội.

"Không phải đóng cửa với nhà đầu tư mà là lựa chọn những dự án xứng tầm với vị trí đặc biệt của trung tâm thành phố", ông Châu nói.

Theo các chuyên gia, muốn lấy lại không gian cho vùng lõi đô thị, TP HCM không thể chỉ dừng ở việc chuyển đổi một vài khu đất thành công viên mà cần thay đổi cách phân bổ dân cư và nguồn lực phát triển.

KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng nhiều thành phố lớn trên thế giới chỉ có thể mở rộng không gian công cộng khi đồng thời phát triển các trung tâm mới bên ngoài khu vực lõi.

"Nếu tiếp tục dồn việc làm, dịch vụ, giáo dục, y tế và nhà ở vào trung tâm thì áp lực sẽ không giảm", ông nói. Thành phố cần hình thành các cực phát triển mới đủ sức hút để người dân và doanh nghiệp dịch chuyển ra ngoài.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, ThS Đoàn Hồng Đức, Ban Phát triển Hạ tầng, Đại học Giao thông Vận tải TP HCM, cho rằng các đô thị thành công không lựa chọn giữa phát triển kinh tế và không gian xanh mà tìm cách cân bằng hai mục tiêu.

Singapore là ví dụ điển hình. Nhiều thập niên qua, nước này phát triển các trung tâm mới như Tampines, Jurong và Punggol thay vì tiếp tục dồn dân số vào khu vực lõi. Nhờ đó, quốc đảo vẫn duy trì tốc độ phát triển cao nhưng vẫn dành được quỹ đất lớn cho công viên, mặt nước và không gian công cộng.

Tương tự, Bangkok những năm gần đây đã chuyển đổi nhiều khu công nghiệp cũ và đất công ven sông thành công viên đô thị nhằm nâng chất lượng sống và tăng khả năng chống ngập.

"Bài học ở đây không phải xây thêm bao nhiêu công viên mà phải xem công viên và không gian công cộng là hạ tầng thiết yếu, được tính toán ngay từ đầu trong chiến lược phát triển đô thị", ông Đức nói.

Theo chuyên gia, TP HCM từng ưu tiên tối đa hóa diện tích xây dựng và gia tăng dân số trong khu vực lõi. Khi giao thông công cộng chưa phát triển tương xứng, áp lực dồn lên đường sá, trường học, bệnh viện ngày càng lớn, trong khi không gian công cộng bị thu hẹp.

Vì vậy, muốn lấy lại mảng xanh cho trung tâm, thành phố cần tạo ra những khu vực mới đủ hấp dẫn để người dân sinh sống, làm việc và tiếp cận dịch vụ. Nếu không giải được bài toán phân bổ dân cư, việc mở rộng công viên luôn bị giới hạn bởi quỹ đất.

Lê Tuyết - Giang Anh

Bài 3: 'TP HCM cần nhiều đô thị đáng sống để giảm áp lực trung tâm'