Những ngày gần đây, không khí yên tĩnh của buổi sớm thường bị xé toạc bởi tiếng gầm rú dữ dội. Bên trong cabin một chiếc xe tải đời cũ, đăng kiểm viên nhấn lút chân ga. Động cơ gầm lên, một luồng khói đen kịt như mực phụt ra từ ống xả, cuộn thành vệt dài rồi phả vào không trung. Những người tài xế ngồi trong quán cà phê nhíu mày. "Đạp thế kia thì nát hết máy", một trong số họ lầm bầm.

Quy trình kiểm định khí thải siết chặt hơn tại các trung tâm đăng kiểm từ 1/3, yêu cầu đạp ga hết hành trình với xe máy dầu (diesel) để thử nghiệm xe khi không tải, đang khiến giới tài xế và các hội nhóm quan tâm đến xe sôi sục.

Đỉnh điểm của sự bất an là thông tin về "tờ giấy cam kết" xuất hiện tại một số đơn vị kiểm định. Giấy này yêu cầu chủ xe tự chịu trách nhiệm nếu động cơ xảy ra sự cố trong quá trình thử. Người dân càng có cớ cảm thấy tài sản của mình đang bị đưa vào một cuộc "tra tấn" đầy rủi ro.

Nếu bóc tách dưới góc độ lý thuyết ôtô hay cơ khí thuần túy, phép thử gây tranh cãi này không phải là một sự sáng tạo tùy tiện. Trong quy chuẩn kiểm định khí thải hiện đại, đặc biệt là với động cơ diesel, đây được gọi là phép thử gia tốc tự do (free acceleration test).

Nguyên lý của nó dựa trên một đặc tính cơ bản của động cơ diesel: khi xe đứng yên và người lái tăng ga đột ngột, một lượng lớn nhiên liệu sẽ được phun vào buồng đốt trong tích tắc. Tuy nhiên, hệ thống nạp khí có thể không cung cấp đủ oxy tương ứng ngay lập tức để hòa trộn tạo tỷ lệ hỗn hợp khí cháy tối ưu giúp động cơ đốt cháy hoàn toàn lượng nhiên liệu đó. Khí thải nếu không được lọc tốt sẽ hình thành nguồn thải nhiều chất độc hại như CO, NOx, HC và muội than, ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường.

Nếu chỉ đo khí thải khi xe nổ máy cầm chừng hoặc chạy đều ở vòng tua thấp, các chỉ số thường sẽ rất ổn. Nhưng chiếc xe ấy khi ra đường, chỉ cần một cú nhấn ga vượt xe hoặc leo dốc, sẽ lại nhả ra những luồng khói đen ô nhiễm.

Phép thử gia tốc tự do sinh ra để buộc động cơ bộc lộ tình trạng phát thải tệ nhất của nó. Nói cách khác, muốn biết chiếc xe có thực sự sạch hay không, phải cho nó hoạt động ở ngưỡng khắc nghiệt nhất.

Nỗi sợ lớn nhất của các bác tài là hiện tượng vượt quá tốc độ cho phép của động cơ. Trong hình dung của nhiều người, đạp ga kịch sàn sẽ khiến vòng tua máy tăng không kiểm soát, dẫn đến những kịch bản kinh hoàng như gãy trục khuỷu, cong tay biên, lột dên hay thậm chí là vỡ lốc máy.

Tuy nhiên, cơ khí hiện đại không mong manh đến thế. Hầu hết động cơ diesel ngày nay đều được trang bị bộ điều tốc (governor) hoặc bộ giới hạn vòng tua điện tử (rev limiter). Chúng làm nhiệm vụ "người gác cổng" trung thành. Khi vòng tua máy chạm đến ngưỡng thiết kế tối đa, hệ thống sẽ tự động can thiệp để cắt hoặc giảm lượng nhiên liệu phun vào, dù cho tài xế có cố tình đạp nát bàn đạp ga đi chăng nữa.

Hơn nữa, khi thiết kế động cơ, các kỹ sư luôn tính đến "hệ số dự trữ an toàn". Một động cơ vận hành định mức ở 3.000 vòng/phút thường vẫn chịu được mức cao hơn trong thời gian ngắn. Điều này để dự phòng những tình huống tăng ga đột ngột khi vận hành thực tế.

Một cỗ máy mà chỉ cần vài giây chạm ngưỡng tối đa đã hỏng hóc ngay lập tức thì đó là một thiết kế lỗi, cũng nên loại bỏ ngay trong thí nghiệm để hạn chế rủi ro khi tham gia giao thông.

Dù về lý thuyết là an toàn, tại sao vẫn có những trường hợp xe "nằm đường" ngay tại trạm đăng kiểm? Điều này có thể đến từ hai nguyên nhân chính: kỹ năng vận hành và tình trạng kỹ thuật của xe.

Trong kỹ thuật thử nghiệm, có một nguyên tắc vàng: máy phải đủ ấm mới được thử tải. Khi động cơ còn lạnh, dầu bôi trơn còn đặc, chưa kịp len lỏi vào mọi kẽ hở của các chi tiết cơ khí, ma sát tiếp xúc vẫn còn cao, tăng ga đột ngột sẽ gây ra sự mài mòn cực lớn. Nếu đăng kiểm viên thiếu kinh nghiệm hoặc nôn nóng, thực hiện phép thử ngay khi xe vừa nổ máy sau một đêm lạnh, đó mới thực sự là "tra tấn". Tức là lỗi vận hành, do đăng kiểm viên gây nên, vẫn hoàn toàn có thể xảy ra trong thực tế.

Nhưng công tác đăng kiểm còn nhằm kiểm tra lỗi kỹ thuật xe hay xe đã "già nua" mà còn bị bỏ bê bảo dưỡng. Với một hệ thống turbo đã rơ lắc, một bộ kim phun đã mòn hay các chi tiết bên trong đã quá tuổi thọ... thì cú đạp ga lúc này chỉ đóng vai trò "giọt nước tràn ly" khiến chiếc xe đổ gục.

Ở đây cần sòng phẳng: nếu một chiếc xe không chịu nổi vài giây thử nghiệm trong môi trường kiểm soát, liệu chúng ta có dám đặt lòng tin vào nó khi nó chở theo hàng chục tấn hàng lao đi trên quốc lộ hoặc cao tốc giữa đêm khuya?

Nếu chỉ là vấn đề kỹ thuật, tranh luận đã không nóng đến thế. Điều khác gây phản ứng chính là tờ giấy cam kết "tự chịu trách nhiệm". Trong mắt người dân, việc yêu cầu ký cam kết giống như một hành vi "đẩy rủi ro về phía khách hàng" trong khi lỗi có thể đến từ đăng kiểm viên. Nó tạo ra một tâm lý bất an: "Anh bắt tôi đến kiểm định, anh cầm lái xe của tôi, anh vận hành theo quy trình của anh, nhưng nếu hỏng thì tôi phải bỏ tiền túi ra đền?".

Phép thử gia tốc tự do đã được thế giới áp dụng từ hàng chục năm nay. Mục tiêu của cơ quan quản lý là đúng đắn và cần thiết. Việc đạp ga vài giây có thể không làm hỏng một khối động cơ, nhưng sự thiếu rõ ràng trong thông tin lại có thể làm hao mòn niềm tin.

Vũ Ngọc Bảo