Tinh gọn nhưng không để quá tải ở cấp xã

Cách đây hơn hai thập kỷ, khi vừa tốt nghiệp đại học, chúng tôi trêu đùa cậu bạn đến từ một tỉnh vùng cao rằng bây giờ ra trường là tốt rồi, về xã quê nhà chắc có khi được làm ngay phó chủ tịch, bởi quê cậu ấy hồi đó rất ít người học đại học.

Cậu bạn tôi trầm ngâm: “Làm cán bộ xã khó lắm, tớ không làm được đâu. Khó lắm…”. Càng đi làm lâu, càng quan sát đời sống ở cơ sở, tôi càng hiểu được những khó khăn từ ngày ấy khi xã trải dài, quản lý một địa bàn rộng và nhiều vấn đề cần phải trực tiếp trao đổi, xử lý.

Sự trầm ngâm của người bạn tôi năm ấy tới bây giờ cũng vẫn là tâm tư của không ít cán bộ cơ sở hiện nay. Kể từ ngày 1/7/2025, toàn quốc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Theo các quy định mới, tổ chức chuyên môn cấp xã được thiết kế theo hướng gọn hơn nhiều so với cấp huyện trước đây.

Cán bộ ở xã, phường phải xử lý cùng lúc nhiều mảng. Ảnh: Thạch Thảo

Một cán bộ phụ trách lĩnh vực kinh tế ở cấp xã hiện nay có thể phải xử lý cùng lúc nhiều mảng vốn trước đây thuộc các phòng chuyên môn khác nhau của cấp huyện ví dụ như theo dõi phát triển kinh tế, quản lý đô thị, hạ tầng kỹ thuật, giao thông, xây dựng, môi trường, sản xuất nông nghiệp, tài nguyên đất đai, đồng thời tiếp nhận hướng dẫn, kiểm tra và yêu cầu báo cáo từ nhiều sở, ngành cấp tỉnh.

Phòng Văn hóa - Xã hội cũng chịu áp lực tương tự khi phải bao quát nội vụ, giáo dục, y tế, khoa học công nghệ, tôn giáo, dân tộc, lao động và chính sách xã hội, trong khi mỗi lĩnh vực đều có hệ thống pháp luật, quy trình nghiệp vụ và trách nhiệm riêng.

Nhìn ra thế giới: Những bài học từ thành công và hạn chế

Không có mô hình quản trị nào có thể bê nguyên từ nước này sang nước khác, bởi lịch sử, quy mô lãnh thổ, văn hóa cộng đồng và năng lực quản trị của mỗi quốc gia rất khác nhau.

Tại một số quốc gia Bắc Mỹ và Châu Đại Dương như Hoa Kỳ, Canada hay New Zealand, chính quyền địa phương cấp cơ sở thường không ôm trọn toàn bộ các dịch vụ liên quan đến con người. Nhiều địa phương tập trung vào những dịch vụ gắn với tài sản, hạ tầng và cộng đồng như đường sá, quy hoạch, rác thải, cứu hỏa hoặc quản lý không gian công cộng, trong khi giáo dục, y tế, an sinh xã hội có thể do cấp trên, các hội đồng chuyên biệt hoặc các thiết chế độc lập đảm nhận.

Ở Châu Âu, đến đầu năm 2025, Pháp vẫn có gần 35.000 xã. Nước này phát triển các thiết chế hợp tác liên xã, thường được gọi là EPCI, để nhiều xã cùng chia sẻ một số thẩm quyền, cùng tổ chức dịch vụ công và cùng thực hiện những dự án vượt quá khả năng của từng xã riêng lẻ.

Ấn Độ đã giao nhiều lĩnh vực xuống các thiết chế tự quản ở cơ sở. Trong một thời gian dài vẫn gặp khó ở nguyên tắc “3F”: tài chính, chức năng và nhân sự. Khi cấp cơ sở được giao rất nhiều việc nhưng không có đủ tiền, chuyên gia, phân quyền dễ trở thành gánh nặng hơn là động lực.

Hướng đi nào cho Việt Nam?

Có lẽ, ở các địa phương có quy mô lớn, dân số đông, diện tích rộng hoặc khối lượng hồ sơ nhiều cần được trao quyền tổ chức thêm đầu mối chuyên môn trong giới hạn cho phép, thay vì buộc mọi nơi vận hành với cùng một cấu trúc cứng.

Ở khu vực nông thôn, việc tách rõ hơn các mảng tài chính - kế hoạch, nông nghiệp, tài nguyên, môi trường và đất đai là rất cần thiết, bởi đây đều là những lĩnh vực có nhiều quy định pháp luật phức tạp và tác động trực tiếp đến đời sống người dân.

Không nên áp đặt cùng một khối lượng nhiệm vụ cho các xã, phường có đặc thù khác nhau. Ảnh: Thạch Thảo

Hai là, cần mạnh dạn thể chế cơ chế hợp tác liên xã. Luật Tổ chức chính quyền địa phương và các văn bản hướng dẫn nên quy định chi tiết cho các xã lân cận được góp chung ngân sách, dùng chung chuyên gia và cùng vận hành một số dịch vụ kỹ thuật liên quan đến quy hoạch, môi trường, chuyển đổi số, hạ tầng hoặc phát triển dân sinh. Cách làm này không làm phình to tổng biên chế, nhưng có thể nâng chất lượng chuyên môn và giúp cán bộ cấp xã bớt gánh nặng khi xử lý nhiều hồ sơ trong đó có nhiều hồ sơ khó.

Ba là, cần phân quyền theo hướng bất đối xứng, tức là giao nhiệm vụ khác nhau cho những địa bàn khác nhau. Chúng ta không nên áp đặt cùng một khối lượng nhiệm vụ cho một phường trung tâm đô thị, một xã ven đô đang đô thị hóa nhanh và một xã miền núi có dân cư thưa, đường đi khó khăn. Những dịch vụ liên quan đến con người, có yêu cầu chuyên môn cao như y tế dự phòng, giáo dục hoặc một số chính sách an sinh cần được tổ chức theo mạng lưới cấp tỉnh, cấp vùng hoặc đơn vị chuyên môn, trong khi cấp xã tập trung vào tiếp nhận nhu cầu, kết nối dịch vụ và xử lý những việc sát dân nhất.

Bốn là, cần dùng công nghệ để giảm tải thật sự, chứ không chỉ chuyển gánh nặng từ văn bản giấy sang màn hình. Cấp tỉnh cần quyết liệt xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông, chuẩn hóa biểu mẫu, thống nhất quy trình và giảm tối đa báo cáo trùng lặp, để cấp xã có thể tập trung vào giải quyết việc cho dân.

Năm là, cần khơi dậy năng lực tự quản của cộng đồng. Chính quyền cấp xã dù được tăng cường đến đâu cũng không thể thay dân làm tất cả mọi việc, nhất là ở những lĩnh vực liên quan đến nếp sống, môi trường, an ninh cộng đồng, tương trợ xã hội và giữ gìn bản sắc địa phương. Cấp xã cần được nhìn như một cơ quan hỗ trợ, biết dựa vào thôn, tổ dân phố, hương ước, đoàn thể và các nhóm tự quản để giải quyết những việc gần dân nhất.

Việc nới khung tổ chức ở những nơi thật sự cần thiết, tách rõ hơn các chức năng chuyên môn sâu, bổ sung nguồn lực tài chính và tăng cường cơ chế hỗ trợ cho cấp xã không phải là sự chệch hướng cải cách mà đó là cách nâng cao chất lượng vận hành của bộ máy gắn với thực tiễn. Những cán bộ có năng lực không còn nhìn công việc ở xã bằng nỗi lo “quá tải”, mà có thể nhìn thấy ở đó đầy năng lượng và nhiệt huyết để cống hiến cho quê hương.

Nguyễn Phước Thắng