Thế giới làm gì để phụ huynh bớt nặng gánh tiền sách giáo khoa?

Học sinh Trung Quốc được miễn phí sách giáo khoa trong 9 năm học bắt buộc. Ảnh minh họa: SCMP.

Ngày cuối cùng của năm học, thay vì mang toàn bộ sách giáo khoa về nhà, nhiều học sinh tiểu học tại Trung Quốc xếp hàng trước thư viện trường để trả lại từng cuốn sách đã sử dụng suốt một năm.

Các em được giáo viên nhắc từ đầu năm rằng không viết kín lề, không gấp mép hay làm rách sách. Những cuốn sách ấy sẽ tiếp tục được trao cho khóa học sinh tiếp theo.

Giảm gánh nặng

Năm 2008, Trung Quốc bắt đầu áp dụng chính sách miễn phí sách giáo khoa theo hình thức mượn - trả. Tại một trường tiểu học ở Thiên Tân, một học sinh lớp 2 từng chia sẻ với China Daily rằng "Em sẽ cố giữ sách như mới nhất có thể".

Nhưng thời điểm đó, không phải ai cũng đồng tình với chính sách của ngành giáo dục Trung Quốc. Có người cho rằng họ sẵn sàng bỏ tiền mua sách mới vì lo ngại vấn đề vệ sinh, trong khi một số giáo viên băn khoăn việc học sinh không thể ghi chú trực tiếp lên sách sẽ ảnh hưởng đến quá trình học.

Đó là một trong những cuộc tranh luận đầu tiên khi Trung Quốc bắt đầu mở rộng chương trình tái sử dụng sách giáo khoa gần hai thập kỷ trước. Đến nay, chính sách này đã trở thành một phần trong chiến lược giảm chi phí giáo dục của quốc gia đông dân nhất thế giới.

Học sinh tiểu học tại Trung Quốc. Ảnh: China Daily.

Ngoài tái sử dụng sách giáo khoa, Trung Quốc còn áp dụng chính sách khác để giảm gánh nặng chi phí học tập. Cụ thể, theo Bộ Giáo dục Trung Quốc, từ học kỳ xuân năm 2017, toàn bộ học sinh thuộc 9 năm giáo dục bắt buộc, ở cả thành thị lẫn nông thôn, đều được cấp miễn phí sách giáo khoa thuộc chương trình quốc gia. Các bộ sách do địa phương biên soạn cũng được ngân sách địa phương chi trả.

Báo cáo về chương trình hỗ trợ học sinh của Trung Quốc cho biết riêng năm 2017, khoảng 142 triệu học sinh được hưởng chính sách này, với tổng kinh phí dành cho sách giáo khoa và từ điển lên tới 17,6 tỷ nhân dân tệ, trong đó gần 15 tỷ nhân dân tệ do ngân sách trung ương bảo đảm.

Điều đáng chú ý là Trung Quốc không chỉ dừng lại ở việc phát miễn phí. Trên thực tế, nhiều địa phương triển khai cơ chế luân chuyển đối với các môn như Khoa học, Mỹ thuật, Âm nhạc hay Công nghệ thông tin. Cuối năm học, sách được thu hồi, kiểm tra, thay thế những cuốn hư hỏng rồi tiếp tục cấp phát cho khóa sau.

Ý tưởng này xuất phát từ bài toán thực tế hàng năm, hàng trăm triệu bộ sách được in mới, tạo áp lực lớn lên ngân sách và tài nguyên. Việc kéo dài vòng đời của sách vừa giúp giảm chi phí, vừa hạn chế lãng phí giấy.

Trung Quốc không phải trường hợp duy nhất thực hiện điều này. Theo báo cáo Adapting Curriculum to Bridge Equity Gaps của OECD, phần lớn hệ thống giáo dục trên thế giới đều có chính sách hỗ trợ sách giáo khoa dưới nhiều hình thức khác nhau.

Khoảng 62% quốc gia và vùng lãnh thổ được khảo sát cung cấp sách giáo khoa miễn phí cho toàn bộ học sinh và 26% chỉ miễn phí tại trường công và 26% tập trung hỗ trợ nhóm học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

Miễn phí không phải cách duy nhất

Nếu Trung Quốc chọn cách giảm chi phí bằng việc miễn phí và tái sử dụng sách giáo khoa, Hàn Quốc lại đi theo một hướng khác là số hóa học liệu.

Theo OECD, Hàn Quốc là một trong những quốc gia xây dựng hệ sinh thái học liệu số sớm nhất trong khối. Thông qua nền tảng quốc gia Edunet T-Clear, học sinh và giáo viên được truy cập miễn phí sách giáo khoa điện tử cùng nhiều học liệu tương tác khác. Các tài liệu này được tích hợp video, bài tập, đánh giá và có thể sử dụng bằng một tài khoản duy nhất trên toàn hệ thống giáo dục.

Sách giáo khoa AI của Hàn Quốc vấp phải nhiều tranh luận. Ảnh: Korea Herald.

Từ năm 2025, Hàn Quốc tiếp tục triển khai học liệu số tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) ở các môn Toán, Tiếng Anh và Tin học. Theo OECD, mục tiêu của chương trình là cá nhân hóa việc học, giúp giáo viên theo dõi tiến độ của từng học sinh và điều chỉnh nội dung phù hợp với năng lực của mỗi em.

Đồng thời, quốc gia này cũng xây dựng mạng lưới hơn 1.000 trường học và giáo viên tiên phong để hỗ trợ quá trình chuyển đổi số trong giáo dục.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi không hoàn toàn thuận lợi. Theo Financial Times, việc đưa sách giáo khoa AI vào trường học từng vấp phải sự phản đối của một bộ phận phụ huynh và các nhà giáo dục. Họ lo ngại trẻ em sẽ dành quá nhiều thời gian trước màn hình, trong khi AI vẫn chưa đủ tin cậy để thay thế hoàn toàn vai trò của sách giáo khoa truyền thống.

Trái với Hàn Quốc, Phần Lan không đặt trọng tâm vào việc thay đổi hình thức của sách giáo khoa mà tập trung giảm gánh nặng tài chính cho gia đình thông qua chính sách phúc lợi giáo dục.

Học sinh không chỉ được miễn học phí mà còn được cung cấp miễn phí sách giáo khoa và nhiều học liệu cần thiết trong suốt giai đoạn giáo dục phổ thông bắt buộc. Nhờ đó, chi phí chuẩn bị cho năm học mới gần như không còn là áp lực đối với phụ huynh.

Một số quốc gia khác lại lựa chọn hỗ trợ đúng đối tượng. Singapore triển khai chương trình Financial Assistance Scheme dành cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Thông qua chương trình này, các em được cấp miễn phí sách giáo khoa cùng nhiều khoản hỗ trợ khác như đồng phục và bữa ăn tại trường.

Ở châu Phi, Cameroon được Ngân hàng Thế giới đánh giá là ví dụ thành công trong việc giảm giá sách giáo khoa thông qua cải cách thị trường xuất bản.

Chính phủ nước này quy định mỗi môn học chỉ sử dụng một đầu sách được phê duyệt, tổ chức mua sắm tập trung và yêu cầu sách có tuổi thọ tối thiểu ba năm. Kết quả, giá sách giảm hơn một nửa, trong khi số lượng sách được cung cấp cho trường công tăng gấp bốn lần.

Hiện nay, điểm chung của nhiều quốc gia là coi sách giáo khoa như một công cụ bảo đảm quyền học tập. Thay vì để toàn bộ chi phí do gia đình gánh chịu, nhà nước đóng vai trò điều tiết thông qua nhiều hình thức khác nhau.

Tuy nhiên, OECD lưu ý rằng không có một mô hình duy nhất phù hợp với mọi quốc gia. Chính sách hỗ trợ sách giáo khoa phụ thuộc vào năng lực ngân sách, cấu trúc hệ thống giáo dục, mức độ xã hội hóa xuất bản cũng như khả năng tiếp cận công nghệ của học sinh.

Thái An