Thẩm tra dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi)

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều hành phiên họp

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì; Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều hành phiên họp.

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình về dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải nêu rõ mục đích, quan điểm xây dựng luật: bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện của Đảng, quán triệt và thể chế hóa đầy đủ các yêu cầu, nhiệm vụ giải pháp tại Chỉ thị 09 ngày 20/07/2026 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với thực hiện dân chủ ở cơ sở trong giai đoạn mới. 

Gắn việc thực hiện dân chủ ở cơ sở với công tác xây dựng Đảng, hệ thống chính trị, xây dựng nhà nước, pháp quyền, xã hội, chủ nghĩa, chính quyền địa phương hai cấp.

Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình về dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi)

Các nội dung trọng tâm của dự thảo Luật Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi)

Theo Quochoi.vn, nêu tóm tắt nội dung chính dự thảo luật, Bộ trưởng Bộ Nội vụ cho biết:

Thứ nhất, về phạm vi điều chỉnh: dự thảo quy định về nội dung, cách thức thực hiện dân chủ ở cơ sở, quyền và nghĩa vụ của công dân trong thực hiện dân chủ ở cơ sở và trách nhiệm của cơ quan, đơn vị, tổ chức cá nhân trong việc bảo đảm thực hiện dân chủ ở cơ sở, giữ nguyên phạm vi điều chỉnh của luật hiện hành.

Thứ hai, về nội dung trọng tâm của dự thảo luật, dự thảo luật gồm 6 chương, 65 điều, giảm 26 điều so với luật hiện hành, gồm các nội dung trọng tâm như sau:

- Bổ sung các quy định mới và sửa đổi bổ sung các quy định hiện hành nhằm bảo đảm việc thực hiện dân chủ ở cơ sở gắn với tăng cường kỷ luật, kỷ cương và pháp quyền.

- Bổ sung nguyên tắc bảo đảm cho người khuyết tật, người dân tộc thiểu số, người sinh sống ở khu vực biên giới, hải đảo, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng có điều kiện kinh tế, xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn được nhà nước hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi để thực hiện dân chủ ở cơ sở.

- Bổ sung biện pháp bảo đảm thực hiện, ban hành bộ tiêu chí, đánh giá việc thực hiện dân chủ ở cơ sở của cơ quan hành chính và chính quyền các cấp, việc thực hiện dân chủ trên nền tảng số nhằm mở rộng đa dạng hóa các hình thức thực hiện dân chủ phù hợp với tiến trình chuyển đổi số quốc gia và hoàn thiện cơ chế kiểm tra giám sát thực hiện dân chủ ở cơ sở.

Các đại biểu Quốc hội tham dự phiên họp

- Hoàn thiện cơ chế kiểm tra giám sát việc thực hiện dân chủ ở cơ sở trực tiếp và gián tiếp thông qua Ban Thanh tra nhân dân, đồng thời, không quy định thiết chế Ban Thanh tra nhân dân ở cơ quan, đơn vị không có tổ chức công đoàn cho phù hợp với tình hình thực tiễn và Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

- Bổ sung quy định nội dung quản lý nhà nước về thực hiện dân chủ ở cơ sở, trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị xã hội, các hội quần chúng được Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ, các cơ quan và chính quyền địa phương.

- Sửa đổi, bổ sung các quy định nhằm thể chế hóa Chỉ thị 09 ngày 20/07/2026 của Bộ Chính trị, đáp ứng yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp, xây dựng luật pháp, bảo đảm nguyên tắc ngắn gọn, đồng bộ, đúng thẩm quyền của Quốc hội, giao Chính phủ, bộ, ngành, địa phương quy định những vấn đề thực tiễn thường xuyên biến động để bảo đảm linh hoạt, khả thi, phù hợp với thực tiễn và thống nhất, đồng bộ với các quy định pháp luật có liên quan như: Luật Tiếp cận thông tin, Luật Dữ liệu, Bộ luật Lao động, Luật An ninh dữ liệu, Luật Đầu tư công, Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo, pháp luật về thanh tra. Tiếp tục kế thừa những nội dung còn nguyên giá trị của luật hiện hành như: về kết cấu, quy định về quyền và nghĩa vụ của công dân; nội dung nhân dân, cán bộ, công chức, viên chức, người lao động bàn và quyết định, trách nhiệm bảo đảm để Nhân dân tham gia bàn và quyết định; kiểm tra, giám sát thực hiện dân chủ ở doanh nghiệp nhà nước, tổ chức có sử dụng lao động.

Rà soát, lược bỏ và chuyển những quy định trong luật hiện hành để giao Chính phủ quy định chi tiết và biện pháp bảo đảm thi hành cho phù hợp với thẩm quyền như: biện pháp để thực hiện dân chủ ở cơ sở; việc tổ chức cuộc họp của cộng đồng dân cư, phát phiếu lấy ý kiến của cộng đồng dân cư; việc lựa chọn hình thức công khai, trách nhiệm tổ chức thực hiện công khai thông tin, nội dung thành phần tham gia, trách nhiệm, tổ chức hội nghị người lao động.

Thứ ba, về hiệu lực thi hành, Chính phủ đề xuất, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở sửa đổi) có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 03 năm 2027.

Đảm bảo quyền làm chủ của Nhân dân gắn với kỷ luật, kỷ cương, trách nhiệm giải trình, đáp ứng yêu cầu tổ chức chính quyền địa phương hai cấp

Trình bày tóm tắt Báo cáo thẩm tra về dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi), Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội Lê Thị Nga nhấn mạnh, Ủy ban Dân nguyện và Giám sát tán thành việc sửa đổi luật nhằm thể chế hóa các chủ trương mới của Đảng về phát huy dân chủ cơ sở, đảm bảo quyền làm chủ của Nhân dân gắn với kỷ luật, kỷ cương, trách nhiệm giải trình, đáp ứng yêu cầu tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, thúc đẩy chuyển đổi số và khắc phục những bất cập của dự của luật hiện hành.

Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội Lê Thị Nga trình bày tóm tắt Báo cáo thẩm tra về dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi)

- Về trình tự, thủ tục, hồ sơ và phạm vi sửa đổi của dự án luật, Ủy ban Dân nguyện và Giám sát nhận thấy, hồ sơ dự án luật cơ bản đảm bảo yêu cầu theo quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2.

- Về phạm vi sửa đổi, Ủy ban Dân nguyện và Giám sát tán thành việc kế thừa các quy định còn phù hợp, cơ cấu lại dự thảo luật từ 91 điều xuống còn 65 điều, việc lược bỏ quy định hoặc giao chi quy định chi tiết phải đảm bảo đầy đủ quyền tham gia thực hiện dân chủ của người dân và cơ chế đảm bảo thực hiện quyền, không làm giảm hiệu quả thực hiện dân chủ ở cơ sở.

- Về sự phù hợp của dự thảo luật với chủ trương đường lối của Đảng, dự thảo luật phù hợp với chủ trương phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, xây dựng nhà nước pháp quyền, đổi mới công tác xây dựng thi hành pháp luật và chuyển đổi số. Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị tiếp tục rà soát các chủ trương, nghị quyết, kết luận của Đảng có liên quan, đảm bảo tuân thủ Quy định 178 về kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác xây dựng luật.

Các đại biểu Quốc hội tham dự phiên họp

- Về tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất với hệ thống pháp luật và các yêu cầu liên quan, dự thảo luật cơ bản phù hợp với hiến pháp, đảm bảo tính thống nhất với hệ thống pháp luật và đáp ứng các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, bình đẳng giới, chính sách dân tộc. Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị tiếp tục rà soát tính thống nhất với pháp luật liên quan, tính tương thích với điều ước quốc tế, đảm bảo thực hiện dân chủ trên nền tảng số, bình đẳng, an toàn, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhất là đối với các nhóm yếu thế.

Đề nghị quy định ngay trong luật các nguyên tắc đánh giá, trách nhiệm tổ chức thực hiện và cơ chế phản hồi

Về một số nội dung lớn của dự án luật, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga nêu rõ:

1.Về đảm bảo thực hiện dân chủ cơ sở

- Về quyền tham gia và trách nhiệm phản hồi (điều 5 và điều 7), Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị làm rõ thời hạn, trách nhiệm và hệ quả pháp lý khi không phản hồi, quy định cơ chế phối hợp, chuyển xử lý, thông báo kết quả đối với kiến nghị không thuộc thẩm quyền hoặc liên quan đến nhiều cơ quan, tránh đùn đẩy, trách nhiệm, bỏ sót kiến nghị.

- Về bộ tiêu chí đánh giá dân chủ cơ sở (điều 7), Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị quy định ngay trong luật các nguyên tắc đánh giá, trách nhiệm tổ chức thực hiện và cơ chế phản hồi, xác định hình thức văn bản ban hành bộ tiêu chí, thống nhất chủ thể được đánh giá với mô hình chính quyền hai cấp, đảm bảo tiêu chí phản ánh thực chất việc tiếp cận thông tin, tham gia và xử lý kiến nghị, không đồng nhất việc ít kiến nghị khiếu nại với thực hiện dân chủ tốt.

- Về quyền tự quản, nội dung nhân dân bàn quyết định (các điều 6, 13, 15 và 16), Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị làm rõ tính khả thi của tỷ lệ 10% hộ gia đình đồng thuận và cách xác định hộ gia đình, căn cứ xem xét, sáng kiến chưa đạt tỷ lệ này, đồng thời đảm bảo nghĩa vụ chấp hành chỉ áp dụng với quyết định đúng quy định pháp luật và làm rõ cơ chế kiến nghị, khiếu nại, khởi kiện đối với việc công nhận hoặc từ chối công nhận của cơ quan có thẩm quyền.

- Về lấy ý kiến và trách nhiệm giải trình (điều 17 và điều 19), cơ quan chủ trì thẩm tra đề nghị rà soát với pháp luật chuyên ngành, tránh lấy ý kiến trùng lặp, làm rõ cách tính tỷ lệ trên 50% nhân dân có ý kiến, đồng thời đảm bảo các ý kiến thiểu số có căn cứ pháp lý hoặc nguy cơ ảnh hưởng đến quyền lợi ích hợp pháp vẫn được xem xét giải trình.

Các đại biểu Quốc hội tham dự phiên họp

Đề nghị thống nhất quy định về công khai và trách nhiệm khắc phục hậu quả khi công khai thiếu, chậm hoặc không công khai

2. Về công khai minh bạch, tiếp cận thông tin và thực hiện dân chủ trên nền tảng số

- Về công khai minh bạch và tiếp cận thông tin (các điều 10, 11, 12), Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị thống nhất quy định về công khai và trách nhiệm khắc phục hậu quả khi công khai thiếu, chậm hoặc không công khai, đảm bảo người dân không sử dụng phương tiện số vẫn tiếp cận được thông tin, làm rõ phạm vi chương trình dự án đối với địa bàn cấp xã, chỉ quy định phần đặc thù của cấp xã, tránh lặp lại Luật Tiếp cận thông tin, không công khai thông tin thuộc bí mật nhà nước, dữ liệu cá nhân.

- Về thực hiện dân chủ trên nền tảng số (điều 3 và điều 7), Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị làm rõ trách nhiệm hỗ trợ người dân, duy trì phương thức trực tiếp phù hợp, đảm bảo an toàn, bảo vệ dữ liệu cá nhân và khả năng tiếp cận của các nhóm gặp khó khăn, phòng ngừa ép buộc tham gia thay người khác.

- Về kết hợp phương thức trực tiếp và điện tử, Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị làm rõ căn cứ lựa chọn hình thức lấy ý kiến, quy định cách xử lý ý kiến trùng lặp, chỉ tính một kết quả hợp lệ của mỗi chủ thể, phân biệt việc lấy ý kiến góp ý với biểu quyết quyết định, đảm bảo kết quả hợp lệ thống nhất.

Các đại biểu Quốc hội tham dự phiên họp

Đề nghị làm rõ cơ chế đảm bảo quyền giám sát tại đơn vị không tổ chức Ban Thanh tra nhân dân, nhất là nơi không có công đoàn

3. Về cơ chế kiểm tra giám sát và điều kiện đảm bảo thi hành luật

- Về tổ chức của ban thanh tra nhân dân (các điều 39, 41, 42 và 65), Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị làm rõ cơ chế đảm bảo quyền giám sát tại đơn vị không tổ chức Ban Thanh tra nhân dân, nhất là nơi không có công đoàn, xem xét vai trò tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở theo Bộ luật Lao động, xác định chủ thể tiếp nhận, xử lý kiến nghị, tránh khoảng trống giám sát, làm rõ trường hợp công đoàn thực hiện nhiệm vụ thay Ban Thanh tra nhân dân và các trường hợp đặc thù không tổ chức Ban Thanh tra nhân dân.

- Về nhiệm vụ quyền hạn của Ban Thanh tra nhân dân (các điều 26, 41 và 57), Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị quy định rõ phạm vi xem xét thông tin, quyền yêu cầu cung cấp tài liệu và trách nhiệm cung cấp hoặc từ chối cung cấp, không làm phát sinh thẩm quyền thanh tra, kiểm tra, kết luận vi phạm, có cơ chế kiến nghị và bảo vệ thực hiện bảo vệ người thực hiện nhiệm vụ hợp pháp.

- Về xử lý kiến nghị của Ban Thanh tra nhân dân (điều 27), Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị làm rõ phạm vi áp dụng và cách tính thời hạn 15 ngày, đảm bảo phù hợp với pháp luật chuyên ngành, quy định trách nhiệm chuyển thông báo và theo dõi kết quả đối với từng kiến nghị không thuộc thẩm quyền, cũng như thông tin, lý do, tiến độ khi chậm giải quyết, đồng thời rà soát quy định thời hạn tại điều 42 để đảm bảo thống nhất.

- Về trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, công đoàn Việt Nam và các tổ chức liên quan (điều 63), Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị quy định rõ trách nhiệm phối hợp, chuyển và phản hồi kiến nghị, sử dụng kết quả giám sát, ý kiến của nhân dân làm căn cứ đánh giá thực hiện dân chủ ở cơ sở.

- Về nguồn lực, cơ quan chủ trì thẩm tra dự án luật đề nghị Chính phủ xác định nhu cầu, ước tính chi phí và trách nhiệm bố trí kinh phí, nhân lực, điều kiện kỹ thuật cho giám sát ở cơ sở, dân chủ số và hình thức trực tiếp tại địa bàn khó khăn.

- Về hiệu lực và chuyển tiếp (điều 64, điều 65), Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga cũng nêu rõ, luật có hiệu lực từ ngày 01 tháng 03 năm 2027, Bộ tiêu chí thực hiện có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 28, cần đảm bảo hướng dẫn kịp thời, không gián đoạn quyền của người dân và việc xử lý kiến nghị, quy định tiếp tục áp dụng Nghị định số 59/2023 trong phạm vi không trái với luật cho đến khi có văn bản thay thế, đồng thời làm rõ nguyên tắc áp dụng pháp luật khác, việc bàn giao hồ sơ kiến nghị khi Ban Thanh tra nhân dân chấm dứt hoạt động và chỉ yêu cầu sửa đổi hương ước, quy ước, quyết định cộng đồng có nội dung không phù hợp với luật./.