Một luật sửa 4 luật ngành Công Thương - Bài 1: Tháo gỡ rào cản, tăng cường kỷ cương

Sáng 17/10, Quốc hội khóa XVI chính thức khai mạc Kỳ họp thứ hai tại Nhà Quốc hội, Thủ đô Hà Nội. Kỳ họp xem xét 47 dự án luật, nghị quyết; trong đó xem xét, thông qua 43 dự án và cho ý kiến 4 dự án. Cùng với công tác lập pháp, Quốc hội xem xét, quyết định nhiều vấn đề quan trọng về kinh tế - xã hội, tài chính, ngân sách.

Trong chương trình lập pháp lần này, lĩnh vực Công Thương chiếm vị trí đáng chú ý với nhiều dự án luật quan trọng. Nổi bật là Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, theo cách tiếp cận “một luật sửa 4 luật”. Chỉ với 6 điều, dự thảo bãi bỏ 6 thủ tục hành chính, đơn giản hóa 11 thủ tục và luật hóa 11 nội dung phân cấp. Sau khi được Quốc hội xem xét thông qua, dự thảo Luật dự kiến có hiệu lực từ 1/3/2027.

Lần sửa đổi này không dừng ở việc cắt giảm thủ tục hay đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, dự thảo hướng tới tháo gỡ những rào cản đang kìm hãm hoạt động kinh doanh, đồng thời bổ sung công cụ nhận diện sức mạnh thị trường trong nền kinh tế số. Các yếu tố mới như dữ liệu, thuật toán, hiệu ứng mạng hay hệ sinh thái nền tảng được đưa vào tầm nhìn quản lý. Yêu cầu đặt ra là nhiệm vụ kép: vừa tạo thêm không gian cho doanh nghiệp và các mô hình kinh doanh mới, vừa bảo đảm quá trình chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” không để lại khoảng trống quản lý, không làm ảnh hưởng tới môi trường cạnh tranh lành mạnh và quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng.

Những điểm mới của dự thảo sẽ tác động thế nào tới doanh nghiệp, thị trường và người tiêu dùng? Làm sao để “cởi trói” cho kinh doanh mà vẫn giữ vững kỷ cương thị trường? Báo Công Thương thực hiện loạt bài 5 kỳ, phân tích những nội dung cốt lõi của dự thảo, ghi nhận ý kiến của đại biểu Quốc hội, chuyên gia, hiệp hội và doanh nghiệp, góp phần hoàn thiện dự án luật trước khi Quốc hội xem xét, thông qua.

Những ngày đầu của chính quyền cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết thư cho Uỷ ban nhân dân các kỳ, tỉnh, huyện và làng. Người dặn: các cơ quan của Chính phủ từ toàn quốc cho đến các làng "đều là công bộc của dân, nghĩa là để gánh việc chung cho dân, chứ không phải để đè đầu dân". Rồi Người chốt một câu thành thước đo cho mọi đời chính quyền: "Việc gì lợi cho dân, ta phải hết sức làm. Việc gì hại đến dân, ta phải hết sức tránh". Tám mươi mốt năm sau, câu ấy có một cách đo rất cụ thể: mỗi thủ tục doanh nghiệp phải nộp, mỗi con dấu phải đăng ký, mỗi hồ sơ phải gửi ra Hà Nội. Câu trả lời sẽ nằm ở cuối bài viết này...

Tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội sẽ xem xét, thông qua dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Theo chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, chiều 20/10/2026, Bộ trưởng Bộ Công Thương, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, sẽ trình bày Tờ trình về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Ngay sau đó, các đại biểu Quốc hội sẽ thảo luận ở Tổ về dự án Luật. Dự án tiếp tục được thảo luận tại hội trường Diên Hồng vào sáng 30/10 và dự kiến được biểu quyết thông qua vào chiều 13/11/2026.

Theo đề xuất của Chính phủ, Luật sẽ có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Mốc thời gian này cũng là lý do trực tiếp nhất để việc sửa đổi bốn luật phải hoàn thành ngay trong năm 2026: các nội dung phân cấp cần được luật hóa trước thời hạn 28/2/2027 và Luật phải được thông qua tại kỳ họp này mới kịp có hiệu lực đúng lộ trình.

Dự thảo Luật không viết lại nội dung của bốn đạo luật mà tập trung giải quyết đồng thời ba vấn đề: khắc phục chồng chéo giữa các luật, cắt giảm thủ tục hành chính và luật hóa các nhiệm vụ, thẩm quyền đã được phân cấp về địa phương. Cả ba việc đi theo một nguyên tắc: Trung ương giữ luật chơi, địa phương làm việc. Nguyên tắc đúng và đã rõ nhưng để đi vào thực tiễn, từng quy định phải được cụ thể hoá chặt chẽ, khả thi.

Ý tưởng phân định ai đặt luật, ai làm việc là điều không mới trong lý luận của Đảng ta. Thời kỳ chính sách kinh tế mới, khi nhận xét đề cương của Hội đồng kinh tế quốc dân tối cao, Lênin viết rằng: chỉ có chính sách kinh tế mới mới tạo ra được cơ sở vững chắc để loại trừ tận gốc cái chế độ tổng cục quản lý (sự đỡ đầu vụn vặt của nhà nước và khuynh hướng hệ thống dọc một cách quá đáng). Người phân vai rõ: "Trung ương vẫn giữ quyền về kế hoạch, chương trình sản xuất, về việc nhà nước cung ứng và cấp tài chính, về việc điều tiết và kiểm soát. Việc quản lý với tất cả các chức năng của nó thì chuyển cho các địa phương".

Mệnh đề ấy có hai vế. Cả hai đều có mặt trong dự luật. Vế thứ nhất là bỏ "sự đỡ đầu vụn vặt": thủ tục nào Nhà nước không cần cầm tay doanh nghiệp thì bỏ. Vế thứ hai là Trung ương không buông, chỉ đổi vai: giữ điều tiết, kiểm soát, giữ chuẩn chung; việc cấp phép, tiếp nhận, kiểm tra hằng ngày thì giao địa phương.

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đặt yêu cầu "tháo gỡ kịp thời, dứt điểm các điểm nghẽn, nút thắt, khơi thông và giải phóng sức sản xuất", đồng thời khẳng định "phát triển kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế". Doanh nghiệp tư nhân chịu nhiều áp lực từ thủ tục hành chính nhất, trong khi khả năng đáp ứng chi phí tuân thủ còn hạn chế. Tại Hội nghị lấy ý kiến đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng do Bộ Công Thương tổ chức hôm 6/3/2026, Vụ trưởng Vụ Pháp chế Bộ Công Thương Ngô Đức Minh giải thích rằng Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị "đặt mục tiêu trong năm 2025 phải cơ bản tháo gỡ các điểm nghẽn về pháp luật, đồng thời đẩy mạnh phân quyền cho địa phương".

Thứ trưởng Bộ Công Thương Trương Thanh Hoài trình bày tóm tắt tờ trình dự án Luật tại Phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hôm 27/8/2026.

Tiếp đến Tờ trình tóm tắt về dự thảo Luật do Thứ trưởng Bộ Công Thương Trương Thanh Hoài trình Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ngày 27/8/2026 gói các yêu cầu ấy vào một câu: dự luật nhằm "thể chế hóa đầy đủ quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng; bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính đồng bộ, thống nhất và tính khả thi của hệ thống pháp luật; phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; cắt giảm tối đa thủ tục hành chính cho người dân và doanh nghiệp; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền".

Lý do gần nhất để sửa ngay dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong năm 2026 là một mốc hạn.

Tính đến thời điểm hiện tại, Bộ Công Thương đã phân cấp 55,7% tổng số nhiệm vụ quản lý nhà nước của ngành cho địa phương bằng hai nghị định: Nghị định số 139/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2015 của Chính phủ quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Công Thương và Nghị định số 146/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ quy định về phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại.

Tuy nhiên, theo Vụ trưởng Ngô Đức Minh "các nghị định này chỉ có hiệu lực đến ngày 28/2/2027. Vì vậy, để tránh khoảng trống pháp lý và bảo đảm tính ổn định lâu dài của hệ thống pháp luật, cần phải luật hóa các nội dung phân cấp, phân quyền thông qua việc sửa đổi các luật liên quan". Luật không kịp thì hơn một nửa số việc đã về tỉnh mất căn cứ sau ngày ấy.

Lý do thứ hai là thực tiễn đã cho số đo, không còn là dự báo. 8 tháng đầu năm 2026, cơ quan chức năng yêu cầu các sàn gỡ 116.606 sản phẩm vi phạm, xử lý hơn 31.102 gian hàng trên Shopee, TikTok Shop, Lazada, Facebook. Trong khi ấy, Luật Thương mại năm 2005 (số 36/2005/QH11) được Quốc hội khóa XI thông qua ngày 14/6/2005 chưa có định nghĩa hàng giả thống nhất; khái niệm này nằm ở nghị định.

Theo báo cáo của Bộ Công Thương phục vụ Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, từ đầu năm tới tháng 9/2026, cơ quan cạnh tranh tiền tố tụng 49 vụ việc, xử lý 8 vụ với tổng tiền phạt gần 2,3 tỷ đồng; lĩnh vực bảo vệ người tiêu dùng ban hành 24 quyết định xử phạt với 9,81 tỷ đồng. Ngày 27/5/2026, sau khi Uỷ ban Cạnh tranh Quốc gia làm việc về căn cứ chính sách phí, Shopee hoãn chương trình tự động trích từ 1% tới 50% doanh thu đơn hàng của người bán. Grab bị phạt 1,360 tỷ đồng vì điều kiện giao dịch chung chứa nội dung không được phép.

Mỗi vụ việc chạm vào một chỗ trống mà dự luật đang bù đắp. Hàng giả trên sàn thương mại điện tử đòi khái niệm ở tầng luật. Phí sàn đòi tiêu chí đo sức mạnh thị trường của nền tảng số. Hợp đồng gọi xe đòi phân định rõ ai kiểm hợp đồng theo mẫu. (Trong những kỳ tiếp theo của loạt bài, Báo Công Thương sẽ làm rõ hơn những nội dung này). 

Lý do thứ ba là quy trình xây dựng dự thảo Luật đã được thực hiện bài bản, đủ độ “dày”, đủ độ “chín”. Về căn cứ pháp lý, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã được đưa vào Chương trình lập pháp năm 2026 theo Nghị quyết số 105/2025/UBTVQH15 ngày 26/9/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Trên cơ sở đó, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 701/QĐ-TTg ngày 20/4/2026, phân công cơ quan chủ trì soạn thảo và ấn định thời hạn trình đối với các dự án luật được điều chỉnh trong Chương trình lập pháp năm 2026.

Về quá trình tham vấn, dự thảo đã được lấy ý kiến rộng rãi qua nhiều bước: Ngày 9/2, tại Nhà Quốc hội, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính phối hợp với Bộ Công Thương tổ chức hội nghị tham vấn hồ sơ xây dựng chính sách của dự án Luật. Tiếp đến, ngày 6/3/2026, hội nghị lấy ý kiến về dự thảo ghi nhận 27 ý kiến góp ý. Ngày 16/6, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia phối hợp với Vụ Pháp chế (Bộ Công Thương) tổ chức hội thảo lấy ý kiến đối với dự thảo Luật.

Tính đến giữa tháng 6, Bộ Công Thương đã nhận được khoảng 180 ý kiến góp ý từ 60 cơ quan, tổ chức và đoàn đại biểu Quốc hội. Đây là cơ sở quan trọng để cơ quan soạn thảo tiếp thu, chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo trước khi trình Quốc hội.

Việt Nam sửa bốn luật trong lúc khu vực và các nền kinh tế lớn cũng đang viết lại luật chơi cho thương mại số. Hiệp định khung về kinh tế số ASEAN (DEFA) đã kết thúc đàm phán trong năm 2026, theo báo cáo Triển vọng kinh tế số ASEAN 2026 do Ban Thư ký ASEAN và Diễn đàn Kinh tế thế giới công bố. Hiệp định dự kiến được ký tháng 11/2026 tại Manila; phía Indonesia dẫn một nghiên cứu ước thị trường số ASEAN có thể tăng từ khoảng 1.000 tỷ USD lên 2.000 tỷ USD sau khi thực thi. Câu "phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên" trong tờ trình vì thế không phải câu thủ tục. Nó là điều kiện để hàng Việt đi vào một thị trường đang lớn gấp đôi.

Nhìn từ bảng biểu trên, hai dòng giữa đáng để đại biểu đọc kỹ. Ở châu Âu, câu hỏi một nền tảng có sức mạnh thị trường hay không được trả lời bằng ngưỡng sử dụng ghi sẵn trong luật; khi Apple cho rằng chỉ phiên bản kho ứng dụng trên iPhone mới chạm ngưỡng, toà án xét các phiên bản cùng làm một chức năng trung gian và giữ quyết định.

Ở Nam Phi, trước khi có luật riêng, các luật cũ chỉ tạo tội danh cho một số hình thức buôn bán hàng giả, thiếu cơ chế và chế tài đủ hiệu lực. Hai câu chuyện cùng nói một điều: thứ gì đã thành vấn đề lớn thì phải được gọi tên ở tầng luật, bằng tiêu chí đo được. Dòng cuối của bảng, theo Báo cáo Thương mại thế giới 2024 của WTO, nhắc rằng chi phí giấy tờ quyết định doanh nghiệp có dùng ưu đãi hay không.

Trước khi thành dự luật, hai chính sách đã được Chính phủ chốt tại Nghị quyết số 141/NQ-CP ngày 01/6/2026. Chính sách thứ nhất là phân cấp, cải cách thủ tục, điều kiện kinh doanh, trong đó có "bãi bỏ điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định thương mại trong Luật Thương mại và thủ tục đăng ký con dấu trong hoạt động giám định thương mại".

Chính sách thứ hai tháo gỡ vướng mắc có nguyên nhân từ pháp luật, trong đó có "tháo gỡ khó khăn, điểm nghẽn trong quy định về 'hàng giả' trong Luật Thương mại". Các điều bị cắt giảm hoặc điều chỉnh là Điều 234, 250, 257, 258, 259, 267 của Luật Thương mại và Điều 39 của Luật Quản lý ngoại thương.

Sửa gộp bốn luật bằng một luật có hợp lệ không? Tại Phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội hôm 27/8/2026 cho ý kiến đối với dự án Luật, Chủ nhiệm Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu trả lời: bốn luật có nhiều nội dung liên quan mật thiết, cùng do một cơ quan tham mưu xây dựng, nên một luật sửa bốn luật phù hợp với Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật và Kết luận số 19 của Bộ Chính trị.

Chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết: Thường trực Uỷ ban tán thành sự cần thiết sửa đổi, bổ sung 4 Luật nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn do quy định pháp luật, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, tạo môi trường đầu tư kinh doanh cạnh tranh lành mạnh và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế số. Đồng thời lưu ý việc rà soát toàn diện Luật Thương mại và Luật Quản lý ngoại thương đã được đưa vào Kế hoạch số 64/KH-UBTVQH16. Như vậy có nghĩa, trong lần dự thảo Luật sửa đổi lần này, sửa chỗ đã có số đo, để lần sửa lớn đi sau.

Như vậy, định hướng sửa đổi của dự án Luật đã bám sát chủ trương của Đảng. Vấn đề còn lại là làm sao để luật thực sự đi vào cuộc sống, và điều đó phụ thuộc vào ba yếu tố sau.

Điểm thứ nhất: số thủ tục cắt giảm cần đi kèm số tiền, số ngày doanh nghiệp tiết kiệm được. Tờ trình đếm được 6 thủ tục bãi bỏ, 11 thủ tục đơn giản hoá.

Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 27/8/2026, đã có ý kiến đề nghị cơ quan soạn thảo báo cáo rõ: sau khi sửa đổi bốn luật, sẽ bãi bỏ bao nhiêu thủ tục và đơn giản hóa bao nhiêu thủ tục. Tuy nhiên, đếm số thủ tục mới chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là chi phí tuân thủ mà doanh nghiệp thực sự tiết kiệm được: mỗi thủ tục được bãi bỏ hay đơn giản hóa giúp rút ngắn bao nhiêu ngày, bớt bao nhiêu lượt đi lại, giảm bao nhiêu tiền. Kinh nghiệm thực thi các hiệp định thương mại tự do cho thấy, doanh nghiệp chỉ tận dụng ưu đãi khi lợi ích thu được lớn hơn chi phí thủ tục, giấy tờ phải bỏ ra. Vì vậy, hồ sơ trình đại biểu Quốc hội nên kèm theo bảng lượng hóa chi phí tuân thủ cho từng thủ tục, để việc cắt giảm được đo bằng hiệu quả thực chất chứ không chỉ bằng con số.

Sáng 27/5/2026, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đã làm việc với Bộ Công Thương về công tác xây dựng pháp luật.

Điểm thứ hai: phân cấp phải đi cùng nguồn lực, Trung ương phải giữ đầu mối dữ liệu. Tại buổi làm việc với Bộ Công Thương ngày 27/5/2026, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc yêu cầu phân cấp, phân quyền phải “gắn với nguồn lực thực hiện và năng lực của cấp dưới, không để xảy ra tình trạng phân cấp hình thức trong khi địa phương hoặc cơ quan thực thi không đủ điều kiện thực hiện”.

Cùng quan điểm, tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 27/8/2026, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị “đánh giá kỹ lưỡng các nguồn lực, điều kiện bảo đảm thi hành Luật, nhất là với nội dung phân cấp, phân quyền, chuyển từ cơ chế tiền kiểm sang cơ chế hậu kiểm”.

Từ những phân tích trên, có thể gợi mở một cách thiết kế cụ thể: với mỗi nội dung phân cấp, dự thảo cần ghi rõ việc gì chuyển về cấp tỉnh, việc gì Trung ương tiếp tục nắm giữ. Phần Trung ương giữ lại gồm ba trụ cột: bộ tiêu chuẩn chung, cơ sở dữ liệu thống nhất và quyền hậu kiểm. Nếu thiếu sự phân định này, 11 nội dung phân cấp rất dễ biến thành 34 cách làm khác nhau ở 34 tỉnh, thành phố.

Điểm thứ ba: ngày có hiệu lực và điều khoản chuyển tiếp phải khớp với mốc 28/2/2027. Thường trực Uỷ ban Kinh tế và Tài chính đề nghị rà đầy đủ nội dung chuyển tiếp, "tránh tạo khoảng trống pháp lý hoặc vướng mắc trong tổ chức thực hiện". Những nội dung đó đặt ra những bài toán, cần trả lời hai việc. Thứ nhất, luật có hiệu lực trước hay sau 28/2/2027. Thứ hai, nếu sau, thì nội dung phân cấp đang chạy bằng nghị định được giữ hiệu lực tới ngày nào. Phó Thủ tướng Thường trực cũng đã yêu cầu dự án luật trình phải có dự thảo nghị định, dự thảo thông tư đi kèm. Gửi đại biểu cùng lúc các dự thảo ấy là cách chắc nhất để không có khoảng trống.

Như vậy, lời dặn "việc gì lợi cho dân, ta phải hết sức làm" của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có số đo của năm 2026: 6 thủ tục bỏ đi, 11 thủ tục gọn lại, 11 nội dung phân cấp lên luật. Trung ương giữ luật chơi, địa phương làm việc là hướng đúng. Ba câu chữ được làm chặt sẽ biến hướng ấy thành một cam kết mà doanh nghiệp đo được trên chính hồ sơ của mình.

Đón đọc: Bài 2 - Hàng giả lên luật, xuất xứ tự chứng nhận...

Lâm Vỹ Sơn - Hoàng Giang - Hồng Thịnh - Nam Nguyễn