Nghề dệt lanh lưu giữ hồn cốt văn hóa của người H'Mông vùng cao Tuyên Quang

Những bó lanh phơi trước sân, tiếng thoi đưa đều đặn bên khung cửi hay hình ảnh những người phụ nữ H’Mông tranh thủ nối từng sợi lanh trên đường xuống chợ đã trở thành nét quen thuộc trong đời sống của nhiều bản làng vùng cao.

Với người H’Mông ở xã Sà Phìn, tỉnh Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), cây lanh không chỉ là nguyên liệu tạo nên trang phục truyền thống mà còn được xem là dấu hiệu nhận diện tộc người, gắn với quan niệm “Ở đâu có cây lanh, ở đó có người H’Mông”.

Quan niệm “Hạt lanh có trước, con người có sau” được lưu truyền qua nhiều thế hệ, cho thấy vị trí đặc biệt của loài cây này trong đời sống, tín ngưỡng và ký ức văn hóa của cộng đồng người H’Mông nơi đây.

Nghề dệt lanh của đồng bào H’Mông ở xã Sà Phìn (Tuyên Quang) trở thành nét quen thuộc trong đời sống người dân bản làng vùng Cao nguyên đá Tuyên Quang

Theo quan niệm truyền thống, cây lanh mang sức sống bền bỉ nên còn được sử dụng trong nhiều phong tục với mong muốn ngôi nhà luôn vững bền, gia đình gắn kết và cuộc sống đủ đầy.

Chính bởi mang nhiều tầng ý nghĩa, nghề trồng lanh và dệt vải không đơn thuần là một nghề thủ công mà còn trở thành cách người H’Mông nơi đây lưu giữ bản sắc, truyền lại tri thức và nếp sống cho thế hệ sau.

Để hoàn thành một tấm vải lanh, người H’Mông phải trải qua khoảng 40 công đoạn từ gieo trồng, thu hoạch, xử lý sợi đến dệt, nhuộm và tạo hoa văn. Các công đoạn này có thể kéo dài trong nhiều tháng.

Theo người dân nơi đây, sau khoảng hai tháng sinh trưởng, cây lanh được thu hoạch rồi bó thành từng bó lớn mang về phơi nắng, phơi sương đến khi thân cây chuyển sang màu vàng nâu mới tiếp tục xử lý.

Những sợi lanh cuộn thành từng bó và đưa vào máy dệt thủ công

Lanh sau khi phơi đạt độ khô thích hợp sẽ được tước lấy sợi trước khi gió mùa đông bắc xuất hiện để tránh sợi bị giòn, giảm độ bền và ảnh hưởng đến chất lượng tấm vải.

Một trong những công đoạn đòi hỏi sự kiên nhẫn nhất là nối sợi, khi từng đầu ngọn được nối với đầu ngọn, đầu gốc nối với đầu gốc để các thớ sợi đều nhau.

Những búi lanh vì thế luôn theo người phụ nữ H’Mông, dù lên nương, xuống chợ hay về bản, bởi chỉ cần có chút thời gian rảnh, họ lại tiếp tục cuốn và nối sợi cho công việc còn dang dở.

Sau khi xe và nối bằng tay, sợi tiếp tục được đưa lên guồng, nhúng nước từ 15-20 phút để tăng độ dẻo dai trước khi lăn sợi, tạo bề mặt mềm và mịn hơn.

Những sơi lanh mảnh được đưa lên guồng máy

Dệt vải là công đoạn đòi hỏi nhiều kinh nghiệm, thường do những người mẹ và người bà đảm nhận trên khung cửi gỗ truyền thống, nơi từng đường dệt đều cho thấy sự khéo léo của người làm nghề.

Tấm vải sau khi hoàn thành vẫn mang màu mộc tự nhiên nên tiếp tục được tẩy trắng nhiều lần bằng tro bếp trước khi nhuộm bằng những màu sắc chiết xuất từ cây cỏ trong rừng.

Màu vàng của củ nghệ, màu xanh của lá chàm, màu tím của lá cẩm, màu nâu của củ nâu hay sắc đỏ từ tô mộc đều góp phần tạo nên vẻ đẹp riêng cho từng tấm vải lanh.

Điểm đặc sắc của nghề dệt lanh còn nằm ở kỹ thuật vẽ sáp ong, khi sáp được nung chảy rồi tạo thành những hoa văn truyền thống để sau mỗi lần nhuộm hiện lên các đường nét nổi tinh xảo.

Ẩn sau từng công đoạn là kho tàng tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều đời, từ kinh nghiệm chọn thời điểm thu hoạch, xử lý sợi đến cách pha màu và tạo hoa văn bằng vật liệu tự nhiên.

Các công đoạn được đồng bào thực hiện thủ công

Đã thành truyền thống, con gái H’Mông đến tuổi trưởng thành được gia đình cho đất trồng lanh và trước khi về nhà chồng phải biết dệt, may những bộ trang phục do chính mình làm.

Giữa nhịp sống hiện đại, nhiều cộng đồng người H’Mông vẫn kiên trì gìn giữ nghề dệt lanh bởi mỗi tấm vải không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn lưu giữ ký ức, phong tục và bản sắc của cả một tộc người.

Những giá trị ấy cũng tạo sức hấp dẫn riêng cho du lịch trải nghiệm, khi du khách tìm đến các làng dệt lanh để tận mắt chứng kiến hành trình từ thân cây mộc mạc đến tấm vải mang đậm dấu ấn văn hóa.

NGUYỄN HOÀN