Lễ dâng tấm Dèng của người Tà Ôi

Những nghệ nhân cao tuổi vẫn miệt mài luồn từng hạt cườm, tạo từng đường hoa văn. Ảnh: Việt Bắc

Nơi hội tụ tinh hoa văn hóa của người Tà Ôi

Xã vùng cao biên giới A Lưới của thành phố Huế là nơi cư trú lâu đời của đồng bào Tà Ôi. Trải qua nhiều biến động của thời gian, giữa những đổi thay của đời sống hiện đại, người Tà Ôi vẫn gìn giữ được nhiều giá trị văn hóa đặc sắc. Trong kho tàng di sản ấy, nghề dệt Dèng cùng nghi lễ dâng tấm Dèng được xem là một trong những biểu tượng tiêu biểu, phản ánh sâu sắc đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng.

Đối với người Tà Ôi, Dèng không chỉ là một tấm thổ cẩm dùng để may mặc. Mỗi tấm Dèng là kết tinh của lao động cần mẫn, óc sáng tạo và niềm tin tâm linh được vun đắp qua nhiều thế hệ. Trong quan niệm của đồng bào Tà Ôi, Dèng mang giá trị biểu trưng cho sự sung túc, phẩm giá và vị thế của người sở hữu. Đó là vật phẩm hiện diện trong những sự kiện quan trọng nhất của đời người, từ lễ cưới, lễ mừng lúa mới đến các nghi thức cúng tế thần linh và tổ tiên.

Người Tà Ôi còn xem Dèng là vật đính ước trong hôn nhân. Những cô gái từ khi còn nhỏ đã được mẹ, bà truyền dạy cách trồng bông, xe sợi, nhuộm màu và dệt vải. Khi đến tuổi trưởng thành, tấm Dèng do chính tay mình dệt trở thành món quà gửi gắm tình cảm dành cho người mình thương yêu. Giá trị của tấm Dèng không nằm ở vật chất mà ở sự khéo léo, đức tính chăm chỉ và tấm lòng của người con gái. Trong đời sống gia đình, Dèng còn là món quà thể hiện lòng hiếu kính với ông bà, cha mẹ và những người có công với buôn làng. Đó cũng là lễ vật để bày tỏ sự biết ơn đối với thần linh đã che chở cho con người, mùa màng và cuộc sống.

Chính vì mang nhiều tầng ý nghĩa như vậy nên từ lâu, tấm Dèng đã vượt ra khỏi giá trị của một sản phẩm thủ công thông thường để trở thành biểu tượng văn hóa của dân tộc Tà Ôi.

Gửi gắm hồn núi rừng qua từng sợi chỉ

Giá trị đặc sắc của Dèng còn nằm ở kỹ thuật dệt độc đáo mà ít nơi có được. Không giống nhiều loại thổ cẩm khác, hoa văn và những hạt cườm trên Dèng được dệt trực tiếp vào nền vải ngay trong quá trình tạo tác. Chính kỹ thuật này tạo nên những sản phẩm có chiều sâu thẩm mỹ, vừa mềm mại, vừa nổi bật với các đường nét tinh xảo.

Theo chị Hồ Thị Nhung, người dân xã A Lưới, một tấm Dèng càng có nhiều hoa văn và hạt cườm thì càng thể hiện trình độ, sự kiên trì và khéo léo của người dệt. Để hoàn thành một sản phẩm đẹp, người phụ nữ phải dành nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần lễ, thực hiện hàng loạt công đoạn, từ chọn sợi, phối màu, lựa cườm cho đến từng đường dệt. Mỗi họa tiết đều mang một thông điệp riêng. Đó có thể là hình mặt trời tượng trưng cho sự sống; ngọn núi biểu hiện sức mạnh; con sông, con dốc gợi nhớ không gian sinh tồn; hay hình ảnh cây cối, muông thú phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Không có họa tiết nào được tạo nên một cách ngẫu nhiên. Mỗi đường chỉ đều lưu giữ những quan sát, cảm nhận và kinh nghiệm sống của bao thế hệ phụ nữ Tà Ôi. Chính điều đó đã khiến Dèng trở thành một "ngôn ngữ" văn hóa đặc biệt, kể câu chuyện về núi rừng Trường Sơn bằng màu sắc và hoa văn.

Trong đời sống tâm linh, người Tà Ôi còn dành riêng những tấm Dèng để cúng Yàng (đấng thần linh). Những tấm Dèng này được cất giữ cẩn thận, không sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày, không mặc, không giặt và cũng không đem cho tặng. Đó là vật phẩm dành riêng cho thần linh, thể hiện sự tôn kính tuyệt đối. Ngay cả khi một người qua đời, Dèng vẫn tiếp tục đồng hành. Những tấm Dèng được chôn theo người đã khuất như một hành trang để họ trở về với tổ tiên. Quan niệm ấy cho thấy Dèng hiện diện trong toàn bộ vòng đời của mỗi con người, từ lúc trưởng thành, lập gia đình đến khi trở về với cội nguồn.

Nghi lễ thiêng gắn kết con người với thần linh và tổ tiên

Trong hệ thống nghi lễ truyền thống của người Tà Ôi, lễ dâng tấm Dèng được tổ chức vào những thời điểm có ý nghĩa đặc biệt như lễ mừng lúa mới, lễ cưới hay các lễ hội cộng đồng.

Địa điểm tổ chức thường là nhà sinh hoạt cộng đồng của bản làng, nơi được xem là trung tâm văn hóa của người Tà Ôi. Đây không chỉ là không gian thực hành tín ngưỡng, mà còn là nơi gắn kết các thế hệ trong cộng đồng, để mỗi người cùng nhau gìn giữ những phong tục đã tồn tại từ bao đời. Nghi lễ được chuẩn bị chu đáo với đầy đủ các lễ vật truyền thống. Trên mâm cúng, vật phẩm quan trọng nhất là một tấm Dèng được gấp vuông vắn, đặt trang trọng ở vị trí trung tâm.

Bên cạnh đó là gà luộc, 4 con cá đặt trên bát xôi, 2 chén rượu, một chén nước, 2 con chuột, nải chuối, bát gạo cùng các loại bánh truyền thống của người Tà Ôi. Đặc biệt, mâm lễ không thể thiếu 2 khúc mía và một ngọn mía còn nguyên lá, đây là những lễ vật mang ý nghĩa cầu mong cuộc sống ngọt lành, mùa màng tốt tươi và sự sinh sôi phát triển. Phía trên không gian hành lễ là cây nêu được trang trí bằng 8 tua rua làm từ sợi thổ cẩm. Những tua rua mềm mại đung đưa trong gió như mang theo lời cầu nguyện của con người gửi đến thần linh.

Khi mọi lễ vật đã được chuẩn bị đầy đủ, thầy cúng bắt đầu thực hiện nghi thức khấn mời Yàng, thần linh và tổ tiên về chứng giám. Lời khấn cầu mong dân bản bình an, mùa màng bội thu, nghề dệt ngày càng phát triển, những người phụ nữ dệt được nhiều tấm Dèng đẹp và sản phẩm được nhiều người biết đến. Sau phần nghi lễ là điệu múa dâng trời trong tiếng chiêng, tiếng trống và nhịp bước rộn ràng của cộng đồng. Không khí thiêng liêng hòa cùng niềm vui hội làng tạo nên một bức tranh văn hóa đậm đà bản sắc, nơi con người bày tỏ lòng biết ơn với thiên nhiên và khẳng định khát vọng về cuộc sống đủ đầy. Lễ dâng tấm Dèng vì thế không chỉ là một nghi thức tín ngưỡng, mà còn là dịp để cộng đồng gặp gỡ, trao truyền tri thức dân gian, giáo dục thế hệ trẻ về cội nguồn và trách nhiệm giữ gìn bản sắc dân tộc.

Thiếu nữ Tà Ôi bên khung dệt Dèng. Ảnh: Việt Bắc

Gìn giữ di sản trong nhịp sống hôm nay

Năm 2016, nghề dệt Dèng của người Tà Ôi được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với giá trị của một nghề thủ công truyền thống, mà còn khẳng định vị trí của Dèng trong kho tàng di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch cộng đồng ở A Lưới, các sản phẩm Dèng ngày càng được nhiều người biết đến. Từ những tấm vải truyền thống, người dân đã sáng tạo thêm nhiều sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường như khăn choàng, túi xách, ví, trang phục, đồ lưu niệm... Qua đó, nghề dệt truyền thống không chỉ góp phần bảo tồn văn hóa, mà còn tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân vùng biên.

Tuy nhiên, với người Tà Ôi, giá trị lớn nhất của Dèng không nằm ở giá trị thương mại. Dù sản phẩm đã có mặt ở nhiều thị trường trong và ngoài nước, tấm Dèng trước hết vẫn là vật thiêng của cộng đồng, gắn với đời sống tín ngưỡng và bản sắc dân tộc. Chính vì vậy, việc bảo tồn lễ dâng tấm Dèng không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ một nghi lễ cổ truyền, mà còn là bảo tồn cả không gian văn hóa, nghề dệt, tri thức dân gian và hệ thống giá trị đã nuôi dưỡng cộng đồng Tà Ôi qua nhiều thế hệ.

Ở vùng cao biên giới A Lưới hôm nay, bên cạnh những tuyến đường mới mở, những ngôi nhà kiên cố và sự đổi thay của đời sống kinh tế, tiếng thoi dệt vẫn đều đặn vang lên trong nhiều nếp nhà. Những người mẹ vẫn kiên nhẫn truyền nghề cho con gái. Những nghệ nhân cao tuổi vẫn miệt mài hướng dẫn lớp trẻ cách luồn từng hạt cườm, tạo từng đường hoa văn. Và mỗi mùa lễ hội, nghi thức dâng tấm Dèng vẫn được cộng đồng trang trọng thực hiện như một lời nhắc nhở rằng, cội nguồn văn hóa chỉ có thể trường tồn khi được chính những người trong cuộc gìn giữ và tiếp nối.

Giữa nhịp sống hiện đại, lễ dâng tấm Dèng vẫn âm thầm khẳng định sức sống bền bỉ của văn hóa của người Tà Ôi. Đó là nơi hội tụ của tín ngưỡng, nghệ thuật, lao động và đạo lý; là minh chứng cho khả năng gìn giữ bản sắc của đồng bào nơi đại ngàn Trường Sơn. Mỗi tấm Dèng được dệt nên không chỉ bằng sợi chỉ và hạt cườm, mà còn bằng ký ức cộng đồng, niềm tin vào tổ tiên và khát vọng trao truyền những giá trị tốt đẹp cho các thế hệ mai sau. Chính những giá trị ấy đã làm nên sức sống lâu bền của một di sản văn hóa giữa vùng biên cương của Tổ quốc.

Việt Bắc