Nơi yên nghỉ của hàng nghìn chiến sĩ ở hòn đảo TP.HCM

Thành Đoàn TP.HCM phối hợp Sở Lao động, Thương binh và Xã hội TP.HCM tổ chức lễ thắp nến tri ân anh hùng, liệt sĩ tại nghĩa trang Hàng Dương, ngày 20/7/2024. Ảnh: Duy Hiệu.

Mỗi khi màn đêm buông xuống, nghĩa trang Hàng Dương lại đón dòng người đến dâng hương, tưởng nhớ những người đã ngã xuống vì độc lập dân tộc.

Nằm tại đặc khu Côn Đảo (TP.HCM), đây là nơi an nghỉ của hơn 2.000 liệt sĩ và tù nhân chính trị, trong đó chỉ một phần nhỏ xác định được danh tính, còn lại là những ngôi mộ vô danh. Nghĩa trang cũng là nơi yên nghỉ của nữ anh hùng Võ Thị Sáu cùng nhiều chiến sĩ cách mạng.

Với nhiều du khách, chuyến đi Côn Đảo chỉ thực sự trọn vẹn sau khi dành một khoảng lặng để tri ân những người đã hy sinh. Theo thời gian, việc viếng Nghĩa trang Hàng Dương vào ban đêm cũng trở thành một nét văn hóa tâm linh đặc biệt của vùng đất này.

Thiên nhiên hoang sơ cùng hệ sinh thái đa dạng giúp Côn Đảo trở thành điểm đến hấp dẫn với những trải nghiệm từ rừng đến biển. Ảnh: Linh Huỳnh.

Nơi từng là nhà tù giữa biển

Côn Đảo từng là hệ thống nhà tù lớn và khét tiếng bậc nhất Đông Dương dưới thời thực dân Pháp và chính quyền Sài Gòn.

Trong suốt giai đoạn từ năm 1862 đến 1975, hàng chục nghìn chiến sĩ cách mạng, người yêu nước và tù nhân chính trị đã bị giam giữ tại đây. Nhiều người mãi mãi nằm lại trên hòn đảo sau những trận tra tấn, lao động khổ sai hoặc những năm tháng bị biệt giam trong hệ thống "chuồng cọp", khiến Côn Đảo được mệnh danh là "địa ngục trần gian".

Sau ngày đất nước thống nhất, hệ thống nhà tù chính thức chấm dứt hoạt động. Năm 1979, Khu di tích lịch sử Côn Đảo được xếp hạng Di tích quốc gia với 17 di tích thành phần, sau đó được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt, trở thành nơi lưu giữ những dấu tích quan trọng của lịch sử dân tộc.

Theo Trung tâm Cung ứng dịch vụ công đặc khu Côn Đảo, quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Côn Đảo ngày nay không chỉ là điểm tham quan mà còn góp phần lưu giữ những giá trị lịch sử, giúp các thế hệ hiểu hơn về sự hy sinh của cha ông trong hành trình giành độc lập dân tộc.

Nghĩa trang Hàng Dương được xếp hạng Di tích lịch sử đặc biệt cấp Quốc gia. Ảnh: Duy Hiệu.

Hành trình khám phá quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Côn Đảo thường bắt đầu từ Bảo tàng Côn Đảo, nơi lưu giữ hàng nghìn hiện vật, tư liệu về cuộc sống của các tù nhân chính trị qua nhiều thời kỳ.

Từ đây, du khách có thể ghé Trại Phú Hải - trại giam lâu đời và lớn nhất Côn Đảo, Chuồng cọp Pháp, Chuồng cọp Mỹ cùng hệ thống các trại Phú Tường, Phú Bình, Phú An, Phú Sơn, Phú Thọ, Phú Hưng. Bên cạnh đó là những công trình gắn với lịch sử nhà tù như Cầu tàu 914, Dinh Chúa đảo, vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn đến ngày nay.

Những bức tường đá, song sắt và phòng giam chật hẹp vẫn còn được bảo tồn, gợi nhắc về một giai đoạn lịch sử khốc liệt. Chính những dấu tích ấy đã biến Côn Đảo thành "bảo tàng sống" về cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc.

'Hòn đảo bí ẩn nhất thế giới' tại Việt Nam

Nếu quá khứ khiến Côn Đảo trở thành vùng đất linh thiêng thì thiên nhiên nguyên sơ lại đưa nơi đây trở thành điểm đến được thế giới biết đến.

Tháng 6, tạp chí du lịch Mỹ Travel + Leisure xếp Côn Đảo đứng đầu danh sách 30 hòn đảo bí ẩn nhất thế giới, dành cho những du khách yêu thích khám phá và tìm kiếm sự biệt lập. Theo tạp chí, hòn đảo hấp dẫn nhờ những bãi biển vắng người, làn nước trong xanh, các vách đá granite hùng vĩ cùng hệ sinh thái gần như còn nguyên vẹn.

Travel + Leisure cũng nhận định Côn Đảo phù hợp với những người muốn rời xa các điểm du lịch đông đúc để tìm đến một Việt Nam yên bình hơn.

Cảnh bình minh rực rỡ ở Côn Đảo, tháng 11/2025. Ảnh: Quỳnh Danh.

Không chỉ sở hữu hơn 16 hòn đảo lớn nhỏ, Côn Đảo còn nổi tiếng với Vườn quốc gia Côn Đảo, nơi có hệ sinh thái rừng và biển đa dạng bậc nhất Việt Nam. Phần lớn diện tích đảo vẫn được bao phủ bởi rừng nguyên sinh, trong khi các bãi biển như Đầm Trầu, bãi Nhát, Mũi Cá Mập, Hòn Cau hay Hòn Bảy Cạnh vẫn giữ được vẻ hoang sơ nhờ định hướng phát triển gắn với bảo tồn thiên nhiên.

Từ tháng 3 đến tháng 9 hàng năm, khi biển lặng, du khách có thể lặn ngắm san hô, chèo SUP, trekking xuyên rừng hoặc tham gia tour xem rùa biển lên đẻ trứng tại Hòn Bảy Cạnh, một trong những khu vực bảo tồn rùa biển quan trọng của Đông Nam Á.

Khác với nhiều điểm du lịch biển sôi động, Côn Đảo phát triển theo hướng hạn chế bê tông hóa, ưu tiên gìn giữ cảnh quan tự nhiên và những giá trị lịch sử. Nhiều người dành vài ngày trên đảo để đạp xe, ngắm bình minh, thưởng thức hải sản hay đơn giản là tận hưởng nhịp sống chậm.

Cũng vì vậy mà Côn Đảo luôn mang đến hai cảm xúc rất khác trong cùng một chuyến đi. Ban ngày là màu xanh của biển, rừng và những bãi cát vắng. Khi màn đêm buông xuống, dòng người lại lặng lẽ tìm về Nghĩa trang Hàng Dương để thắp nén hương tưởng nhớ những người đã hy sinh.

Nhật Ánh