Gìn giữ nghề dệt thổ cẩm, lan tỏa văn hóa dân tộc Cơ Tu

Các thiếu nữ Cơ Tu được những người cao tuổi trao truyền kỹ thuật dệt thổ cẩm. Ảnh: Minh Ngọc

Từ vỏ cây đến những tấm thổ cẩm

Ở những bản làng vùng cao, biên giới của thành phố Đà Nẵng và Huế, bên cạnh tiếng nói, lễ hội, nghệ thuật dân gian, những nếp nhà truyền thống..., nghề dệt thổ cẩm vẫn hiện diện như một phần không thể tách rời trong đời sống của người Cơ Tu. Nghề dệt của người Cơ Tu hình thành từ khá lâu đời, gắn với nhu cầu ăn mặc và đời sống sinh hoạt của cộng đồng. Trước khi biết sử dụng sợi bông để dệt vải, người Cơ Tu từng dùng vỏ cây làm áo, khố. Những vật liệu lấy từ rừng ấy đã tạo nên một bước khởi đầu cho truyền thống trang phục của đồng bào, đồng thời cho thấy sự thích ứng của con người với môi trường tự nhiên nơi đại ngàn Trường Sơn. Khi cây bông vải được đưa về trồng trên nương rẫy, nghề dệt từng bước phát triển.

Từ những cây bông nguyên thủy mọc trong rừng, người Cơ Tu mang về trồng, nhân giống và thuần hóa thành các giống bông bản địa như Kpay plâng, Kpay lao, Kpay plưng. Sau mùa thu hoạch, bông được chế biến, nhuộm màu, rồi đưa vào khung để dệt. Khung dệt truyền thống của người Cơ Tu cũng mang những nét riêng. Đây là loại khung giữ bằng chân, dệt bằng tay, các bộ phận được tách rời. Chỉ khi người dệt bắt đầu công việc, sợi được giăng vào, những bộ phận ấy mới kết nối thành một khung dệt hoàn chỉnh.

Bằng đôi tay khéo léo, phụ nữ Cơ Tu đã tạo ra nhiều loại sản phẩm khác nhau, phục vụ cả đời sống thường nhật lẫn những nghi lễ quan trọng. Thổ cẩm theo chân người Cơ Tu trong nhiều thời điểm quan trọng của đời sống. Đó là ngày hội, ngày Tết, đám cưới, đám tang hay những sự kiện có ý nghĩa đối với gia đình, cộng đồng. Vì thế, nghề dệt không đứng riêng bên ngoài đời sống mà hiện diện trong những dấu mốc quan trọng nhất của mỗi con người. Có lẽ, chính sự gắn bó ấy đã giúp nghề dệt tồn tại vững bền qua thời gian. Khi một tấm vải được dệt xong, giá trị của nó không chỉ nằm ở công sức lao động, mà còn ở những câu chuyện, tập quán và ký ức được tiếp nối từ người này sang người khác.

Để nghề dệt không chỉ còn trong ký ức

Năm 2014, nghề dệt cổ truyền của người Cơ Tu được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn, phát huy giá trị nghề dệt truyền thống của đồng bào. Tuy nhiên, danh hiệu di sản không đồng nghĩa với việc nghề dệt đã có thể đứng ngoài những biến động của đời sống. Trái lại, trong quá trình đô thị hóa, giao lưu và tiếp biến văn hóa, trang phục truyền thống của người Cơ Tu cũng chịu không ít tác động khi những bộ trang phục cách tân, sản phẩm công nghiệp với ưu thế về giá thành, sự tiện dụng và khả năng sản xuất nhanh ngày càng phổ biến. Vì vậy, bảo tồn nghề dệt Cơ Tu cần được đặt trong chính đời sống của đồng bào, để nghề có người thực hành, có người học, có không gian sử dụng và có giá trị kinh tế phù hợp.

Những lúc nông nhàn, phụ nữ Cơ Tu lại cặm cụi bên khung dệt vải. Ảnh: Minh Ngọc

Hiện nay, đồng bào Cơ Tu ở các xã vùng cao, biên giới của thành phố Đà Nẵng đang có nhiều nỗ lực khôi phục, duy trì nghề dệt. Trang phục truyền thống được sử dụng trở lại trong các dịp lễ hội, ngày Tết, cưới hỏi và những sự kiện quan trọng. Các sản phẩm thổ cẩm cũng từng bước được làm mới về mẫu mã, công năng để phù hợp với đời sống hiện nay. Một trong những hướng đi đang mở ra triển vọng cho nghề dệt Cơ Tu là kết nối di sản với du lịch cộng đồng.

Nhiều năm qua, Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Đà Nẵng phối hợp với Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cùng các xã vùng cao, biên giới có đông đồng bào Cơ Tu sinh sống triển khai dự án mô hình di sản kết nối với các hành trình du lịch, hướng tới phát triển cộng đồng các dân tộc thiểu số có di sản tương đồng. Cách tiếp cận này tạo ra một mối quan hệ hai chiều: Du lịch cần những giá trị văn hóa bản địa để tạo nên sự khác biệt, còn di sản cần một không gian sống và nguồn lực phù hợp để tiếp tục tồn tại. Khi được tổ chức đúng hướng, một nghề thủ công truyền thống có thể trở thành sinh kế, còn sinh kế lại góp phần tạo động lực để cộng đồng tiếp tục bảo tồn di sản.

Chị Cha Hiết Vân, trú tại xã Bến Giằng đã tham gia Dự án Du lịch dựa vào cộng đồng Cơ Tu được khoảng gần 5 năm với tư cách là thuyết minh viên. Chị cho biết, du khách đến vùng cao không chỉ mua một chiếc khăn, chiếc túi hay một sản phẩm lưu niệm. Họ có thể tìm hiểu cách người Cơ Tu làm ra sản phẩm ấy, quan sát đôi tay người phụ nữ bên khung dệt, nghe câu chuyện về cây bông, về trang phục và những phong tục gắn với thổ cẩm. Khi ấy, sản phẩm không còn đơn thuần là hàng hóa. Giá trị của nó được cộng thêm bởi câu chuyện văn hóa phía sau.

Từ những tấm vải truyền thống, các sản phẩm như khăn, túi, váy áo và đồ lưu niệm đang được tổ chức sản xuất bài bản hơn. Mẫu mã được nghiên cứu để vừa giữ được đặc trưng văn hóa, vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng của du khách. Đây là một hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu bảo tồn di sản trong đời sống hiện nay.

Minh Ngọc