Luật sư nói gì về trào lưu sử dụng nhạc AI để 'né' phí bản quyền?

Nghị định số 134/2026/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan có hiệu lực từ ngày 1/7.

Trong đó, vấn đề thu tiền bản quyền âm nhạc tại các cơ sở kinh doanh như nhà hàng, quán cà phê... được dư luận và báo chí quan tâm suốt thời gian qua.

Quy định quán cà phê mở nhạc phải trả tiền bản quyền không mới, thực tiễn đã áp dụng từ lâu. Nghị định số 134/2026/NĐ-CP chỉ điều chỉnh mức tiền theo mức lương cơ sở mới.

Trên mạng xã hội, có hiện tượng một số chủ quán cà phê, nhà hàng... kháo nhau sử dụng các bài hát được tạo ra bằng AI (trí tuệ nhân tạo) để "né" tiền bản quyền âm nhạc. Chủ đề này đang gây không ít tranh cãi.

Không mặc nhiên "miễn" tiền bản quyền

Trao đổi với phóng viên VietNamNet, luật sư Lê Kim Xuyến - Công ty Luật Trần Bá Học cho biết điểm mới đáng chú ý của Nghị định số 134/2026/NĐ-CP là lần đầu tiên bổ sung Điều 5a vào Nghị định số 17/2023/NĐ-CP để quy định về việc phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan trong trường hợp đối tượng được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo.

Kết hợp với quy định tại khoản 1 Điều 13 Luật Sở hữu trí tuệ "Tổ chức, cá nhân có tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả gồm người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm và chủ sở hữu quyền tác giả quy định tại các điều từ Điều 37 đến Điều 42 của Luật này", theo Luật sư Xuyến, có thể khẳng định rằng tính đến hiện tại, pháp luật Việt Nam không quy định AI là tác giả mà vẫn lấy yếu tố con người trực tiếp sáng tạo làm căn cứ xác lập quyền tác giả.

Hai năm gần đây, nhiều bài hát được tạo ra bằng AI (trí tuệ nhân tạo) bất ngờ lan tỏa, tạo hiện tượng trong dư luận. Ảnh: Tư liệu

Đồng thời, pháp luật cũng không quy định rằng mọi tác phẩm do AI tạo ra đều không được bảo hộ hoặc mặc nhiên thuộc phạm vi công cộng.

Vì vậy, việc sử dụng nhạc AI không đương nhiên được miễn nghĩa vụ xin phép hoặc trả tiền sử dụng quyền. AI không phải là yếu tố mấu chốt để xác định có hay không sự phát sinh nghĩa vụ về bản quyền khi sử dụng trong kinh doanh.

Do đó, để trả lời câu hỏi: "Có thể dùng nhạc AI để 'né' nghĩa vụ tiền bản quyền không?", luật sư nói cần xem xét toàn diện trên từng trường hợp cụ thể, căn cứ vào nguồn gốc của bản nhạc, mức độ tham gia sáng tạo của con người, chủ thể đang nắm giữ quyền, phạm vi được phép sử dụng và mục đích khai thác trong hoạt động kinh doanh theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ và các quy định pháp luật khác có liên quan. Cụ thể là:

Thứ nhất, cần xác định đối tượng đang được sử dụng có phát sinh quyền tác giả hay không.

Theo Điều 5a Nghị định số 17/2023/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 134/2026/NĐ-CP, việc có sử dụng AI không phải là căn cứ duy nhất để xác định khả năng được bảo hộ. Nếu trong quá trình tạo ra tác phẩm vẫn có sự lựa chọn sáng tạo và kiểm soát trực tiếp của con người theo quy định của pháp luật thì quyền tác giả vẫn có thể phát sinh đối với phần sáng tạo của con người. Nói cách khác, không phải cứ có AI tham gia tác phẩm sẽ không còn được bảo hộ.

Thứ hai, cần xem xét quyền sử dụng thông qua nền tảng AI. Đây không phải là vấn đề được điều chỉnh trực tiếp bởi Luật Sở hữu trí tuệ mà còn liên quan đến quan hệ hợp đồng giữa người sử dụng với nhà cung cấp nền tảng AI. Nếu người sử dụng khai thác sản phẩm vượt quá phạm vi được cấp phép hoặc điều khoản sử dụng đã được thỏa thuận thì trách nhiệm pháp lý, nếu có sẽ được xem xét theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 về thực hiện nghĩa vụ hợp đồng.

Theo luật sư, không thể khẳng định rằng các chủ cơ sở kinh doanh sử dụng nhạc AI thì mặc định không cần trả tiền bản quyền. Ảnh: Tư liệu

Thứ ba, cần lưu ý đến quyền liên quan. Ngoài quyền tác giả, Luật Sở hữu trí tuệ còn quy định về quyền liên quan của người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình và tổ chức phát sóng. Do đó, trong từng trường hợp cụ thể, việc khai thác bản ghi âm trong hoạt động kinh doanh còn phải xem xét có thuộc phạm vi bảo hộ quyền liên quan hay không và chủ thể nào đang nắm giữ các quyền đó.

"Như vậy, không thể khẳng định rằng cứ sử dụng nhạc AI thì không cần trả tiền bản quyền. Ngược lại, cũng không thể mặc nhiên kết luận việc sử dụng nhạc AI trong kinh doanh là hành vi vi phạm pháp luật. Mỗi trường hợp cần được đánh giá toàn diện trên cơ sở quy định của Luật Sở hữu trí tuệ và các tình tiết, phạm vi, mục đích cụ thể khi sử dụng của từng cá nhân, tổ chức", luật sư kết luận.

Giải pháp sử dụng nhạc AI hợp pháp, tránh vi phạm

Trước câu hỏi: "Làm sao để sử dụng nhạc AI mà không vi phạm các quy định về sở hữu trí tuệ?", luật sư Lê Kim Xuyến cho hay cần chú ý 4 khía cạnh:

Thứ nhất, phải biết rõ nguồn gốc của bản nhạc. Nếu sử dụng nhạc AI trên các nền tảng cần đọc kỹ điều khoản sử dụng để xác định tài khoản đang dùng có được phép khai thác vào mục đích thương mại hay không. Nhiều nền tảng phân biệt rất rõ giữa mục đích cá nhân và mục đích kinh doanh, thương mại. Nếu chỉ được cấp quyền sử dụng cá nhân mà người sử dụng vẫn phát nhạc tại quán cà phê, nhà hàng hoặc spa có thể phát sinh tranh chấp với chính nhà cung cấp dịch vụ.

Ca sĩ Đan Trường, Tiến Đạt đều là những chủ quán cà phê nói không với việc sử dụng nhạc AI. Ảnh: FBNV

Thứ hai, ưu tiên sử dụng các nền tảng hoặc gói dịch vụ có cấp quyền sử dụng thương mại rõ ràng. Doanh nghiệp nên lưu lại hóa đơn, thông tin gói dịch vụ, điều khoản sử dụng và các tài liệu liên quan để chứng minh mình đã được cấp quyền khai thác nếu sau này có tranh chấp.

Thứ ba, nếu bài nhạc có sự tham gia sáng tạo của con người, chẳng hạn người dùng tự viết lời, chỉnh sửa giai điệu, phối khí hoặc hoàn thiện sản phẩm cuối cùng bằng chính sự sáng tạo của mình nên lưu lại các bản nháp, lịch sử chỉnh sửa hoặc dữ liệu quá trình sáng tạo. Đây có thể là căn cứ quan trọng để chứng minh quyền đối với tác phẩm theo quy định của pháp luật.

Thứ tư, nếu không thể xác định rõ tình trạng pháp lý của bản nhạc thì không nên sử dụng trong hoạt động kinh doanh. Chi phí sử dụng một nguồn nhạc có giấy phép hợp pháp thường thấp hơn rất nhiều so với chi phí xử lý tranh chấp hoặc khiếu nại về sau cũng như các nghĩa vụ khác phải chịu theo quy định pháp luật nếu có vi phạm.

"AI chỉ là một công cụ hỗ trợ sáng tạo, không phải 'tấm khiên' để 'né' nghĩa vụ pháp lý. Điều cần quan tâm không phải là bài hát được tạo bằng AI hay bởi con người mà là doanh nghiệp có đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định pháp luật hoặc thỏa thuận với chủ thể có quyền để sử dụng hợp pháp bản nhạc đó trong hoạt động kinh doanh hay không", LS Xuyến kết luận.

Mi Lê