Gỡ 'nút thắt' trong thu tiền bản quyền âm nhạc

Lúng túng trong thực thi

Âm nhạc đã trở thành một phần không thể thiếu trong hoạt động kinh doanh dịch vụ. Một bản nhạc phát trong quán cà phê tạo cảm xúc cho khách hàng, một playlist tại phòng tập gym giúp tăng hứng khởi luyện tập, hay những ca khúc vang lên trong trung tâm thương mại góp phần nâng cao trải nghiệm mua sắm. Tuy nhiên, đi cùng với việc khai thác giá trị của âm nhạc là nghĩa vụ trả tiền sử dụng quyền tác giả và quyền liên quan theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ.

Về nguyên tắc, đây là nghĩa vụ pháp lý rõ ràng. Điều khiến nhiều cơ sở kinh doanh băn khoăn lại nằm ở cách thức thực hiện. Thời gian gần đây, không ít chủ quán cà phê, nhà hàng, khách sạn, cơ sở karaoke hay phòng tập thể thao phản ánh họ liên tục nhận được giấy giới thiệu, thông báo hoặc đề nghị ký hợp đồng từ nhiều tổ chức khác nhau để thu tiền bản quyền âm nhạc. Có đơn vị đã hoàn tất việc thanh toán với một tổ chức nhưng sau đó vẫn tiếp tục nhận được yêu cầu nộp tiền từ đơn vị khác.

Điều này khiến nhiều người đặt câu hỏi: Sau khi đã đóng tiền thì liệu đã hoàn thành nghĩa vụ hay chưa? Nếu từ chối thanh toán với đơn vị còn lại thì có vi phạm pháp luật không? Liệu có xảy ra tình trạng thu chồng, thu trùng? Sự lúng túng xuất phát từ chính đặc thù của quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực âm nhạc. Một ca khúc khi được khai thác thương mại không chỉ tồn tại quyền của tác giả mà còn có quyền của người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình. Mỗi nhóm chủ thể quyền có thể ủy quyền cho các tổ chức đại diện tập thể hoặc đơn vị khác nhau quản lý, cấp phép và thu tiền.

Vì vậy, trên thực tế, một bản ghi âm phát trong quán cà phê có thể đồng thời liên quan đến quyền tác giả của người sáng tác, quyền của ca sĩ biểu diễn và quyền của nhà sản xuất bản ghi. Nếu các chủ thể quyền này không cùng ủy quyền cho một đầu mối thì cơ sở sử dụng có thể phải làm việc với nhiều đơn vị.

Từ góc độ người sử dụng, việc phải tiếp xúc với nhiều đầu mối khác nhau làm gia tăng chi phí giao dịch, mất nhiều thời gian đối chiếu hồ sơ và luôn thường trực tâm lý lo ngại bị thu trùng hoặc bỏ sót nghĩa vụ.

Không chỉ vậy, nhiều cơ sở kinh doanh cũng phản ánh họ gặp khó khi muốn kiểm chứng tính hợp pháp của yêu cầu thu tiền. Danh mục tác phẩm nào được ủy quyền? Đơn vị thu đang đại diện cho tác giả nào? Bản ghi đang phát có thuộc phạm vi quản lý của tổ chức đó hay không? Nếu không có cơ sở dữ liệu công khai, việc tự xác minh gần như vượt quá khả năng của đa số doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh.

Đáng chú ý, phần lớn các quán cà phê, nhà hàng hay phòng tập gym đều không chủ động lựa chọn từng bài hát mà sử dụng các playlist từ nền tảng số hoặc các dịch vụ phát nhạc thương mại. Họ không đủ điều kiện chuyên môn để biết từng bản ghi thuộc quyền quản lý của tổ chức nào. Chính vì vậy, điều họ mong muốn không phải là né tránh nghĩa vụ trả tiền bản quyền, mà là một cơ chế đơn giản, minh bạch và dễ thực hiện.

Mặt khác, việc thiếu minh bạch cũng ảnh hưởng ngược trở lại chính các chủ thể quyền. Khi người sử dụng còn nghi ngại về phạm vi ủy quyền hoặc cách tính phí, quá trình thương lượng thường kéo dài, phát sinh tranh chấp và làm giảm hiệu quả khai thác tài sản trí tuệ. Bản quyền chỉ thực sự phát huy giá trị khi cả người sáng tạo lẫn người sử dụng đều cảm thấy quyền và nghĩa vụ của mình được bảo đảm công bằng.

“Chìa khóa” gỡ “nút thắt” trong thu tiền bản quyền

Trước những băn khoăn của dư luận, tại họp báo thường kỳ quý II năm 2026 do Bộ VH,TT&DL tổ chức vừa diễn ra tại Hà Nội, ông Phạm Thanh Tùng, Phó Trưởng phòng Quản lý và Hợp tác quốc tế về quyền tác giả, quyền liên quan (Cục Bản quyền tác giả, Bộ VH,TT&DL) khẳng định, Điều 26 và Điều 33 của Luật Sở hữu trí tuệ đã quy định từ năm 2005 nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân khai thác tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình trong hoạt động kinh doanh phải thanh toán tiền bản quyền cho tác giả, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình và người biểu diễn. Trong quá trình thực hiện, khó khăn chủ yếu phát sinh ở việc thỏa thuận mức tiền bản quyền.

Để tháo gỡ, Nghị định số 17/2023/NĐ-CP đã ban hành Phụ lục số 2 quy định biểu mức tiền bản quyền làm căn cứ áp dụng khi các bên không đạt được thỏa thuận. Đối với các tổ chức được chủ sở hữu quyền ủy quyền thu tiền bản quyền nhưng không phải là tổ chức quản lý tập thể, ông Tùng cho biết Nghị định số 134 quy định rõ trách nhiệm công khai danh mục tác phẩm được ủy quyền trên trang thông tin điện tử. Đồng thời, các tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm cũng có trách nhiệm tìm hiểu quy định pháp luật, đối soát danh mục, thời lượng sử dụng và cung cấp thông tin cho đơn vị thu phí để làm cơ sở đàm phán mức tiền bản quyền.

Liên quan đến thực trạng một cơ sở kinh doanh phải làm việc với nhiều đơn vị cùng đến thu tiền bản quyền, ông Phạm Thanh Tùng cho biết pháp luật hiện hành đã có hướng xử lý.

Cụ thể, Nghị định số 134 khuyến khích các tổ chức quản lý tập thể thỏa thuận ủy quyền cho một tổ chức đại diện duy nhất thực hiện việc làm việc và thu tiền bản quyền. Tuy nhiên, đây là quan hệ dân sự nên cơ quan quản lý nhà nước không thể bắt buộc các bên phải thống nhất ủy quyền.

Các tổ chức thu tiền bản quyền cần công khai đầy đủ danh sách tác phẩm, chủ sở hữu quyền đã ủy quyền và phạm vi đại diện ngay trong quá trình làm việc với các cơ sở kinh doanh. Đây là yêu cầu hết sức cần thiết để người sử dụng có thể đối chiếu, kiểm tra và xác định nghĩa vụ của mình.

Ông Tùng cũng cho biết, pháp luật hiện hành đã có chế tài xử lý đối với các tổ chức quản lý tập thể quyền hoặc tổ chức được ủy quyền nếu thực hiện việc thu không đúng quy định, thu vượt phạm vi được ủy quyền hoặc không bảo đảm tính công khai, minh bạch theo quy định của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả và quyền liên quan.

Một trong những kiến nghị được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm là xây dựng hệ thống tra cứu trực tuyến hoặc cấp tài khoản định danh để các đơn vị sử dụng có thể kiểm tra tác phẩm, chủ sở hữu quyền, đơn vị đại diện cũng như thực hiện thanh toán điện tử. Theo đại diện Cục Bản quyền tác giả nhấn mạnh, để giải quyết tận gốc tình trạng nhiều đầu mối thu, cần hình thành một cơ sở dữ liệu dùng chung về quyền tác giả và quyền liên quan.

Hiện Cục Bản quyền tác giả đang thúc đẩy Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam, Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam và Hiệp hội Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc phối hợp xây dựng cơ sở dữ liệu chung về quyền tác giả và quyền liên quan trong lĩnh vực âm nhạc.

Khi danh mục tác phẩm được công khai, phạm vi ủy quyền được xác định rõ ràng, cơ sở dữ liệu được liên thông và đầu mối thu được thống nhất, người sử dụng sẽ không còn phải loay hoay giữa “ma trận” đơn vị thu. Đồng thời, các tác giả, nghệ sĩ biểu diễn và nhà sản xuất cũng sẽ được bảo đảm quyền lợi một cách đầy đủ, tạo động lực thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp âm nhạc và công nghiệp văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới.

Thùy Dương