Hoàn thiện pháp lý về giao dịch hàng hóa phái sinh

Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam.

Bộ Tư pháp vừa đăng tải hồ sơ để thẩm định dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Dự án luật do Bộ Công thương chủ trì soạn thảo.

THỊ TRƯỜNG GIAO DỊCH HÀNG HÓA PHÁI SINH CÒN NHIỀU ĐIỂM HẠN CHẾ

Theo Bộ Công thương, tại Việt Nam, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh đã từng bước hình thành với hai cấu phần chính là thị trường tập trung thông qua Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV) và thị trường phi tập trung (OTC) do các ngân hàng thương mại cung cấp.

Hai cấu phần này vận hành song song, phản ánh đặc điểm của một thị trường đang trong giai đoạn chuyển tiếp, bước đầu đáp ứng nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của doanh nghiệp.

Đối với thị trường tập trung, sau giai đoạn tái cấu trúc, MXV đã ghi nhận khối lượng giao dịch tăng từ khoảng 58.904 hợp đồng năm 2019 lên khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025. Giá trị giao dịch ước đạt trên 1,9 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày.

Theo số liệu năm 2025 của Hiệp hội Công nghiệp Hợp đồng Tương lai (FIA), tổng khối lượng giao dịch phái sinh hàng hóa toàn cầu đạt khoảng 10,52 tỷ hợp đồng (trong đó nông sản 2,93 tỷ; năng lượng 3,79 tỷ; kim loại 3,8 tỷ), trong tổng số 119,29 tỷ hợp đồng phái sinh giao dịch trên toàn cầu.

Hệ thống thành viên được mở rộng khoảng 30–34 thành viên; danh mục sản phẩm gồm khoảng 38 loại hàng hóa với hơn 40 hợp đồng, tập trung vào các nhóm nông sản, kim loại và năng lượng, trong đó năng lượng chiếm tỷ trọng lớn.

Tuy nhiên, thị trường này vẫn phụ thuộc đáng kể vào cơ chế liên thông với các Sở giao dịch hàng hóa quốc tế, dẫn đến sự phụ thuộc về giá cả và thanh khoản. Các hợp đồng phái sinh nội địa chưa phát triển, hạ tầng thanh toán bù trừ chưa đạt chuẩn quốc tế, cơ cấu nhà đầu tư chưa cân bằng và hệ sinh thái thị trường (kho bãi, giao nhận, tiêu chuẩn hóa hàng hóa) chưa đồng bộ.

Song song đó, thị trường OTC do các ngân hàng thương mại cung cấp các sản phẩm kỳ hạn, hoán đổi, quyền chọn đối với một số mặt hàng nông sản, kim loại và năng lượng. Mặc dù có tính linh hoạt cao, thị trường này thiếu tiêu chuẩn hóa, tiềm ẩn rủi ro đối tác và chưa có cơ chế bù trừ tập trung. Các giao dịch trong nước thường phải đối ứng với đối tác nước ngoài, cho thấy sự phụ thuộc đáng kể vào hạ tầng và thanh khoản quốc tế.

Còn theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, doanh số chuyển tiền phục vụ giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa ở nước ngoài giai đoạn 2022–5/2025 đạt khoảng 74,2 triệu USD chuyển ra và 51 triệu USD chuyển về.

Bộ Công thương cho rằng trong bối cảnh nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá ngày càng gia tăng, đặc biệt đối với các nhóm hàng hóa thiết yếu như năng lượng, nguyên liệu đầu vào và nông sản xuất khẩu, việc ban hành đạo luật chuyên ngành là cần thiết. Điều này nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, minh bạch, hiện đại và phù hợp với thông lệ quốc tế.

ĐỀ XUẤT 7 NHÓM CHÍNH SÁCH LỚN

Theo dự thảo tờ trình, Bộ Công thương tiếp cận theo hướng luật này chỉ điều chỉnh phân khúc cụ thể của thị trường phái sinh gắn với hàng hóa.

Cách đặt tên này phản ánh đầy đủ đặc thù của thị trường (gắn với hàng hóa vật chất, cơ chế hình thành giá và chuỗi cung ứng); đồng thời bao quát các yếu tố tài chính trong giao dịch, tránh cách hiểu thiên về thị trường tài chính nói chung.

Dự thảo luật được xây dựng theo 07 nhóm chính sách lớn. Bao gồm: chính sách về xác lập khuôn khổ pháp lý và phạm vi điều chỉnh đối với hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh; chính sách về tổ chức và phát triển hạ tầng thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh; chính sách về phát triển sản phẩm, phương thức giao dịch và chuẩn hóa hoạt động thị trường;

Chính sách về quản lý rủi ro, giám sát thị trường, cơ chế giải quyết tranh chấp và bảo vệ chủ thể tham gia; chính sách về quản lý nhà nước và cơ chế tổ chức, vận hành thị trường; chính sách về hội nhập quốc tế và quản lý giao dịch hàng hóa phái sinh xuyên biên giới; chính sách chính sách đặc thù trong IFC và cơ chế ưu đãi.

Đặc biệt, chính sách 2 nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý về tổ chức và vận hành hạ tầng thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh theo hướng đồng bộ, hiện đại gồm các cấu phần cốt lõi như Sở giao dịch hàng hóa, trung tâm thanh toán bù trừ (CCP) và các hạ tầng hỗ trợ (lưu ký, giao nhận, kho bãi, logistics, dữ liệu và công nghệ).

Mục tiêu của dự án luật nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý theo hướng minh bạch, ổn định và thuận lợi cho hoạt động đầu tư, kinh doanh; thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính, tạo môi trường kinh doanh thông thoáng, hỗ trợ doanh nghiệp và các chủ thể thị trường tiếp cận, sử dụng công cụ phái sinh để quản trị rủi ro giá; đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng.

Như Nguyệt