Gộp trường xong, vẫn thiếu 43.267 giáo viên: Ai lấp chỗ trống trên bục giảng

Nhưng phía sau phép tính hành chính ấy vẫn là 43.267 vị trí giáo viên cần bổ sung, hàng chục nghìn phòng học còn thiếu và một câu hỏi không thể giải quyết bằng việc gộp đầu mối: Ai sẽ đứng lớp và học sinh sẽ học trong điều kiện nào?

Giảm một nửa đầu mối, không giảm một nửa lớp học

Sau quá trình rà soát và sắp xếp, số cơ sở giáo dục trên cả nước dự kiến giảm từ 37.515 xuống 18.575, tương đương khoảng 50,5%. Cùng với đó, hệ thống có thể giảm 32.625 vị trí hiệu trưởng, hiệu phó và 11.041 nhân viên. Một bộ phận cán bộ quản lý đủ điều kiện sẽ được bố trí trở lại giảng dạy, qua đó bổ sung nhân lực trực tiếp cho lớp học.

Ảnh minh hoạ. Ảnh: Nguyễn Linh

Đây là bước đi cần thiết trong bối cảnh mạng lưới trường lớp ở nhiều địa phương còn phân tán, một số đơn vị có quy mô nhỏ nhưng vẫn duy trì đầy đủ bộ máy quản lý. Sáp nhập có thể giảm tầng nấc trung gian, tập trung nguồn lực và tạo điều kiện sử dụng giáo viên linh hoạt hơn giữa các điểm trường.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ việc giảm số đơn vị quản lý với đóng cửa hàng loạt điểm trường. Học sinh về cơ bản vẫn học tại địa điểm hiện có, nhiều cơ sở sau sắp xếp sẽ trở thành trường chính và các điểm trường trực thuộc. Số học sinh, số lớp, số tiết dạy và nhu cầu phòng học không vì một quyết định tổ chức mà tự động giảm theo.

Nói cách khác, có thể bớt một con dấu, nhưng không thể bớt một lớp học đang có hàng chục học sinh. Có thể giảm một vị trí quản lý, nhưng không thể lấy một giáo viên được đào tạo môn Ngữ văn để thay ngay cho giáo viên Tin học, Công nghệ hay Ngoại ngữ.

Hiệu quả của cuộc sắp xếp vì thế không nên chỉ đo bằng tỷ lệ đầu mối được cắt giảm. Thước đo quan trọng hơn phải là số giáo viên thực sự được bổ sung cho lớp học, khả năng điều hành các trường có quy mô lớn và việc học sinh tại những điểm trường xa có tiếp tục được bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục hay không.

Hơn 44.000 chỉ tiêu chưa tuyển được: Nghịch lý nằm ở đâu?

Trước khi sắp xếp, nhu cầu giáo viên cần bổ sung trên toàn quốc được xác định ở mức 104.516 người. Sau khi điều chuyển, bố trí lại đội ngũ và đưa một phần cán bộ quản lý trở lại giảng dạy, con số này dự kiến giảm còn 43.267 giáo viên.

Đây là kết quả đáng ghi nhận, nhưng hơn 43.000 vị trí còn trống vẫn là một khoảng thiếu hụt rất lớn. Đáng chú ý hơn, toàn ngành đang có 44.770 chỉ tiêu biên chế đã được giao nhưng chưa tuyển dụng được, trong khi 48.374 giáo viên vẫn làm việc theo chế độ hợp đồng.

Ảnh minh hoạ: AI

Những con số ấy cho thấy vấn đề không đơn thuần là thiếu chỉ tiêu. Có nơi được giao biên chế nhưng không tìm được ứng viên phù hợp. Nơi khác có người đang đứng lớp nhiều năm nhưng chưa thể bước vào biên chế. Sự thiếu hụt còn mang tính cục bộ theo môn học, cấp học và địa bàn, khiến tình trạng nơi thừa, nơi thiếu kéo dài dù tổng số nhân sự trên giấy không hẳn quá thấp.

Tại TP.HCM trong năm học 2025-2026, bậc trung học cơ sở cần tuyển 197 giáo viên Công nghệ nhưng chỉ tuyển được 32 người, đạt khoảng 16% nhu cầu. Ở bậc tiểu học, nhu cầu giáo viên Tin học và Công nghệ là 192 người nhưng chỉ tuyển được 95. Đây là ví dụ cho thấy khoảng trống trên bục giảng không thể được lấp bằng cách điều chuyển cơ học.

Vì sao một vị trí đã có biên chế vẫn không hấp dẫn được ứng viên? Thu nhập khởi điểm, áp lực nghề nghiệp, giá nhà và chi phí sinh hoạt tại đô thị, điều kiện làm việc ở vùng khó khăn hay sự thiếu hụt nguồn đào tạo đối với một số môn học... Đâu mới là nút thắt chính?

Nếu không trả lời được những câu hỏi ấy, cuộc sắp xếp có thể giải quyết sự mất cân đối về bộ máy nhưng chưa chạm tới căn nguyên của khủng hoảng tuyển dụng. Khi một giáo viên hợp đồng phải chờ đợi nhiều năm còn một chỉ tiêu biên chế không tìm được người phù hợp, rõ ràng quy trình tuyển dụng và cơ chế sử dụng nhân lực cũng cần được xem xét lại.

Luật Nhà giáo đã mở thêm dư địa cho ngành giáo dục chủ động tuyển dụng, đặt hàng đào tạo và thu hút người có chuyên môn gần với môn học còn thiếu. Nhưng chính sách chỉ thật sự tạo ra thay đổi khi được chuyển thành kế hoạch cụ thể: địa phương nào thiếu môn gì, cần bao nhiêu người, tuyển vào thời điểm nào và có cơ chế nào đủ sức giữ chân họ?

Tinh gọn bộ máy, đừng để lớp học thêm chật

Khoảng trống nhân lực mới chỉ là một phần của bài toán. Trên toàn quốc hiện còn thiếu 45.691 phòng học và 27.084 phòng chức năng. Có 6.477 phòng phải học nhờ, học mượn; mức đáp ứng thiết bị dạy học tối thiểu bình quân mới đạt 50,6%.

Những thiếu hụt ấy đặc biệt đáng lo khi các trường sau sáp nhập có quy mô lớn hơn, phạm vi quản lý rộng hơn và có thể bao gồm nhiều điểm trường cách xa nhau. Hiệu trưởng sẽ phải điều hành nhiều cơ sở, nhiều nhóm giáo viên và số lượng học sinh lớn hơn trong khi cấp phó bị cắt giảm.

Nếu không có hệ thống quản trị số, cơ chế phân quyền tại điểm trường và đội ngũ hành chính đủ năng lực, tinh gọn rất dễ biến thành quá tải.

Phần nguồn lực tiết kiệm được từ việc giảm đầu mối có được chuyển trở lại cho lớp học hay không? Bao nhiêu phòng học sẽ được xây mới? Bao nhiêu phòng bộ môn được bổ sung? Thiết bị tối thiểu sẽ đạt mức nào vào cuối năm học? Đây mới là những chỉ dấu người dân có thể nhìn thấy và kiểm chứng.

Các địa phương cũng cần công khai bản đồ thiếu giáo viên theo từng môn, từng cấp học và từng địa bàn, thay vì chỉ đưa ra một con số tổng. Một tỉnh có thể không thiếu giáo viên về tổng số nhưng vẫn không có người dạy Tin học tại miền núi hoặc thiếu giáo viên tiếng Anh ở các điểm trường xa. Nếu dữ liệu không đủ chi tiết, chính sách tuyển dụng khó có thể đi đúng địa chỉ.

Sắp xếp trường học là việc cần làm, nhưng sáp nhập không phải chiếc đũa thần. Cuộc cải tổ chỉ thật sự thành công khi bộ máy gọn hơn mà việc học không khó hơn, khi giáo viên được bố trí đúng chuyên môn, người làm hợp đồng có lộ trình ổn định và học sinh không phải trả giá cho những khoảng trống trong quản trị.

Ngày khai giảng, điều phụ huynh quan tâm không phải trường học đã giảm được bao nhiêu đầu mối. Điều họ cần biết là lớp của con mình đã có đủ giáo viên chưa, phòng học có an toàn không và thiết bị dạy học có đáp ứng chương trình mới hay không.

Bởi sau mọi phép cộng, trừ về tổ chức, con số cuối cùng của giáo dục vẫn phải là chất lượng mà mỗi học sinh được nhận.

NGỌC NGUYỄN