Góc nhìn văn hóa: Kỷ niệm 79 năm Ngày thương binh, liệt sĩ (27/7) - Mỗi tấc đất đều thắm máu đào giữ nước

Ký ức được viết bằng máu

Việt Nam chỉ rộng gần 332.000 km² nhưng có hơn 3.000 nghĩa trang liệt sĩ, là nơi yên nghỉ của hơn 1,2 triệu người con ưu tú đã hiến dâng tuổi thanh xuân và tính mạng cho độc lập, tự do của dân tộc. Dọc chiều dài hình chữ S, từ Điện Biên, Vị Xuyên, Trường Sơn, Đường 9, Bến Dược, Mã Đà đến nghĩa trang Hàng Dương ..., mỗi vùng đất đều có những hàng bia trắng lặng im kể câu chuyện về một thời đạn bom. Và vẫn còn gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm được hài cốt, hơn 300.000 hài cốt đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính. Những con số ấy không chỉ phản ánh quy mô khốc liệt của chiến tranh mà còn khắc họa một sự thật thiêng liêng: Từng tấc đất của Tổ quốc đều thấm máu đào của quân và dân ta.

Các cựu phóng viên chiến trường GP10 TTXVN thắp hương tại căn cứ Trung ương cục miền Nam - vùng “Mã Đà sơn cước”- là chiếc nôi của “Chiến khu Đ” trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Ảnh: Vũ Xuân Bân.

Kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2026), nhìn từ góc độ văn hóa, có lẽ ít dân tộc nào trên thế giới có một "bản đồ ký ức" đặc biệt như Việt Nam. Ở đây, nghĩa trang không chỉ là nơi an nghỉ của những người đã khuất mà còn là không gian văn hóa, nơi kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối sự hy sinh với trách nhiệm của các thế hệ hôm nay.

Ngay từ những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết định lấy ngày 27/7 hằng năm làm Ngày Thương binh, Liệt sĩ. Quyết định ấy không chỉ mang ý nghĩa chính trị mà còn trở thành một giá trị văn hóa bền vững. Từ đó đến nay, mỗi nén hương được thắp lên trong tháng Bảy không đơn thuần là một nghi lễ tưởng niệm mà là sự tiếp nối đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Đền ơn đáp nghĩa" – cốt cách đã làm nên bản sắc của dân tộc Việt Nam.

Trở lại thăm, thắp hương tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ tại Nghĩa trang liệt sĩ Mã Đà (Đồng Nai) - Nơi tác giả bài viết là cựu phóng viên Thông tấn xã Giải phóng, từng tác nghiệp năm 1974 trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, hai lần hành quân qua đây đều bị sốt rét.

Có lẽ bất cứ ai từng một lần đặt chân đến Nghĩa trang Liệt sĩ Trường Sơn, Nghĩa trang Đường 9, Nghĩa trang Điện Biên Phủ, Nghĩa trang Quốc tế Việt – Lào, Nghĩa trang Vị Xuyên hay Hàng Dương đều khó cầm được nước mắt. Trước hàng vạn ngôi mộ ngay ngắn, trong đó rất nhiều bia chỉ khắc dòng chữ "Liệt sĩ chưa biết tên", con người bỗng nhận ra giá trị của hòa bình không phải là điều tự nhiên có được mà được đánh đổi bằng máu, nước mắt và tuổi xuân của biết bao thế hệ.

Điều đặc biệt của văn hóa tri ân Việt Nam là ký ức chiến tranh không chỉ nằm trong sách sử mà còn hiện diện trong đời sống hằng ngày. Hơn 9,2 triệu người có công với cách mạng, trong đó có hơn 139.000 Mẹ Việt Nam Anh hùng, gần 800.000 thương binh, bệnh binh, hàng triệu thân nhân liệt sĩ... là minh chứng cho sự hy sinh to lớn của cả dân tộc. Vì vậy, chăm lo người có công không đơn thuần là chính sách an sinh mà còn là sự gìn giữ nền tảng đạo đức và văn hóa của quốc gia.

Đặc biệt, Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ do Chính phủ phát động đang triển khai chính là sự tiếp nối của truyền thống ấy. Hành trình tìm gần 200.000 liệt sĩ còn nằm lại trên các chiến trường Việt Nam, Lào, Campuchia, biên giới phía Bắc và Biển Đông không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là hành trình văn hóa, hành trình đưa những người con của đất nước trở về với gia đình, quê hương và lòng dân. Mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi tên tuổi được trả lại chính là một mảnh ghép của lịch sử được hoàn chỉnh.

Tri ân để sống có trách nhiệm với đất nước

Những năm tháng chiến tranh đã lùi xa nhưng dấu tích vẫn còn hiện hữu trên từng vùng đất. Có những địa danh chỉ nhắc tên đã gợi lên biết bao ký ức đau thương mà hào hùng. Mã Đà (Đồng Nai) – vùng đất của Chiến khu Đ – là một trong những nơi như thế.

Trong ký ức của nhiều cựu chiến binh, trong đó có phóng viên chiến trường của Thông tấn xã Giải phóng, nay là TTXVN, Mã Đà không chỉ là căn cứ cách mạng mà còn được mệnh danh là "cái rốn sốt rét". Có những đơn vị từ miền Bắc hành quân vào chiến trường, quân số gần 400 người nhưng khi đến rừng Mã Đà chỉ còn hơn 100 chiến sĩ vì sốt rét ác tính và chiến đấu. Họ được mệnh danh bằng cái tên: "Tiểu đoàn Lá Bép", bởi có thời gian dài phải ăn lá bép thay cơm để cầm cự giữa rừng sâu. Những người lính ngã xuống khi ấy không có áo quan, chỉ được đồng đội bọc trong chiếc võng, tấm tăng rồi lặng lẽ gửi lại giữa đại ngàn.

Ký ức ấy không nhằm khơi lại đau thương mà để nhắc nhở rằng độc lập dân tộc chưa bao giờ là món quà từ lịch sử. Nó được xây dựng bằng biết bao mồ hôi, máu và nước mắt của những con người bình dị đã ngã xuống.

Có lẽ vì vậy mà trên đất nước Việt Nam, nghĩa trang liệt sĩ luôn là nơi linh thiêng. Mỗi dịp 27/7, hàng triệu người dân, từ các em học sinh, đoàn viên thanh niên đến cán bộ, chiến sĩ và các gia đình đều đến thắp hương tưởng niệm. Đó là một nét đẹp văn hóa rất riêng, nơi lòng biết ơn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng những hành động giản dị nhưng bền bỉ.

Những năm qua, cùng với việc thực hiện tốt chính sách đối với người có công, Đảng và Nhà nước đã dành nhiều nguồn lực để tu bổ nghĩa trang liệt sĩ, xây dựng các công trình ghi công, hỗ trợ nhà ở, chăm sóc thương binh, gia đình liệt sĩ và xác định danh tính các hài cốt chưa biết tên và địa chỉ. Những việc làm ấy không chỉ giải quyết trách nhiệm trước lịch sử mà còn góp phần bồi đắp niềm tin xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đối mặt với nhiều biến động của kinh tế và tình hình thế giới, truyền thống yêu nước, tinh thần nhân ái, nghĩa đồng bào và sức mạnh đoàn kết dân tộc tiếp tục là nguồn lực nội sinh quan trọng. Đó cũng là điều mà Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: "Máu đào của các liệt sĩ đã làm cho lá cờ cách mạng thêm đỏ chói. Sự hy sinh anh dũng của các liệt sĩ đã chuẩn bị cho đất nước ta nở hoa độc lập, kết quả tự do."

Hôm nay, khi đất nước có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế chưa từng có, mỗi người Việt Nam càng thấm thía hơn giá trị của hòa bình. Tri ân không chỉ dừng lại ở một ngày lễ hay một nén hương trước phần mộ liệt sĩ. Tri ân còn là sống có trách nhiệm với đất nước, giữ gìn chủ quyền thiêng liêng, xây dựng xã hội nhân ái, phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, lan tỏa văn hóa nghĩa tình và truyền lại cho thế hệ trẻ niềm tự hào về lịch sử dân tộc.

Bởi trên dải đất hình chữ S này, không có vùng quê nào, ngọn núi nào, dòng sông nào hay hòn đảo nào hoàn toàn đứng ngoài lịch sử đấu tranh giữ nước. Mỗi tấc đất đều in dấu chân của cha ông, đều thấm máu đào của những người đã ngã xuống. Và chính điều đó đã làm nên một Việt Nam kiên cường, bất khuất, giàu lòng nhân ái và giàu bản sắc văn hóa nhân văn.

Có những quốc gia được nhận diện bằng những kỳ quan thiên nhiên, có những dân tộc được nhớ đến bởi những thành tựu văn minh. Còn Việt Nam, bên cạnh một nền văn hiến hàng nghìn năm, còn được thế giới biết đến như một dân tộc đã viết nên lịch sử bằng ý chí quật cường và lòng yêu nước. Bởi vậy, trên dải đất hình chữ S, mỗi tấc đất không chỉ là lãnh thổ, mà còn là ký ức, là máu xương, là lòng biết ơn và khát vọng hòa bình. Đất nước vì thế không chỉ rộng dài theo địa lý, mà còn thiêng liêng trong chiều sâu văn hóa của một dân tộc luôn biết "uống nước nhớ nguồn", biết biến sự hy sinh của cha anh thành sức mạnh để xây dựng tương lai.

Kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ không chỉ là dịp tưởng nhớ những người đã hiến dâng cuộc đời cho Tổ quốc, mà còn là lời nhắc nhở đối với mỗi người Việt Nam hôm nay và mai sau rằng: Giá trị lớn nhất của hòa bình là được xây dựng trên nền tảng của sự hy sinh. Khi biết trân trọng quá khứ, gìn giữ ký ức và sống xứng đáng với những người đã ngã xuống, chúng ta mới thực sự tiếp nối được sức mạnh văn hóa Việt Nam – sức mạnh đã giúp dân tộc vượt qua mọi thử thách trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước.

V.X.B

Vũ Xuân Bân