Đứt gãy nguồn cung phân bón toàn cầu

Theo các chuyên gia, các cuộc tấn công gần đây đã buộc nhiều nhà máy sản xuất urê tại khu vực phải ngừng hoạt động. Urê là loại phân đạm phổ biến nhất thế giới, đóng vai trò nền tảng đối với khoảng một nửa sản lượng lương thực toàn cầu. Đồng thời, tình trạng thiếu hụt khí đốt cũng khiến các nhà sản xuất tại Nam Á phải cắt giảm công suất hoặc tạm dừng vận hành.

Ngành phân bón lao đao

Hệ quả là khoảng một nửa trong tổng số 2,1 triệu tấn urê dự kiến xuất khẩu trong hai tuần qua đã bị gián đoạn; hơn 1,1 triệu tấn phân bón và nguyên liệu đầu vào, trong đó có 570.000 tấn urê đang bị mắc kẹt tại khu vực Vịnh Ba Tư, theo dữ liệu từ Kpler.

Giá urê tăng hơn 40% do gián đoạn nguồn cung từ Trung Đông, làm dấy lên lo ngại về cú sốc lương thực toàn cầu.

Sự gián đoạn diễn ra đúng vào mùa gieo trồng tại Bắc bán cầu, làm gia tăng lo ngại về nguy cơ sụt giảm sản lượng các loại lương thực chủ lực. Bà Veronica Nigh, chuyên gia kinh tế tại The Fertilizer Institute, cảnh báo nếu tình trạng kéo dài, “mọi thứ có thể còn tồi tệ hơn cả năm 2022”.

Trung Đông hiện là mắt xích trọng yếu trong chuỗi cung ứng phân bón và năng lượng toàn cầu. Theo CRU, khoảng 1/3 lượng urê xuất khẩu thế giới và gần 45% lưu huỳnh - nguyên liệu quan trọng để sản xuất phân bón phosphate được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, tuyến hàng hải này hiện gần như bị phong tỏa, khiến dòng chảy hàng hóa bị gián đoạn nghiêm trọng.

Tác động từ xung đột nhanh chóng lan rộng sang nhiều khu vực. Tại Qatar, công ty QAFCO đã phải đóng cửa nhà máy urê công suất 5,6 triệu tấn/năm sau khi các cơ sở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) lân cận ngừng hoạt động. Ở Nam Á, Ấn Độ yêu cầu các nhà máy phân bón giảm tiêu thụ khí xuống khoảng 70% so với bình thường, trong khi nhiều cơ sở tại Pakistan và Bangladesh đã phải dừng sản xuất. Một trong những nhà sản xuất lớn của Pakistan là Agritech Limited cũng đã ngừng vận hành.

Sự phụ thuộc vào khí đốt - nguyên liệu đầu vào để sản xuất amoniac và phân bón nitơ khiến ngành phân bón đặc biệt nhạy cảm trước các cú sốc năng lượng. Giá khí đốt tăng mạnh kể từ khi xung đột bùng phát đã nhanh chóng đẩy chi phí sản xuất lên cao, kéo theo giá phân bón leo thang.

Theo CRU, giá urê toàn cầu đã tăng hơn 40% kể từ khi xung đột bắt đầu. Dữ liệu từ Argus cho thấy giá urê xuất khẩu từ Trung Đông đã tăng từ dưới 500 USD/tấn lên hơn 700 USD/tấn. Tại Ai Cập, giá tăng 25% lên 625 USD/tấn, trong khi tại Mỹ, giá phân bón đã tăng tới 32%.

Khác với cuộc khủng hoảng năm 2022 ban đầu tập trung vào nguồn cung ngũ cốc rồi lan sang năng lượng và phân bón, cú sốc hiện nay đang tác động đồng thời tới nhiều mắt xích của hệ thống lương thực. Thị trường urê toàn cầu có quy mô khoảng 196 triệu tấn mỗi năm, nhưng chỉ 57 triệu tấn được giao dịch quốc tế. Điều này khiến bất kỳ gián đoạn nào tại các trung tâm xuất khẩu lớn như Trung Đông cũng có thể nhanh chóng lan rộng ra toàn cầu.

Rủi ro còn có thể gia tăng khi các nhà máy phân bón chỉ có thể duy trì hoạt động nếu còn khả năng lưu trữ sản phẩm chưa tiêu thụ. Nếu gián đoạn kéo dài, nhiều cơ sở có thể buộc phải đóng cửa, thậm chí vĩnh viễn. Việc khởi động lại các nhà máy amoniac và urê cũng không đơn giản, do quy trình vận hành đòi hỏi kiểm soát nghiêm ngặt về nhiệt độ và áp suất.

Ông Alvaro Lario, Chủ tịch Quỹ Phát triển Nông nghiệp Quốc tế (IFAD) cảnh báo ngay cả khi giá phân bón chỉ tăng trong ngắn hạn, tác động của nó vẫn có thể để lại hệ lụy lâu dài đối với sản xuất lương thực toàn cầu.

Nguy cơ lan rộng sang giá lương thực và kinh tế

Các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu đang chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất. Nam Á là khu vực dễ tổn thương khi Ấn Độ, Bangladesh và Pakistan đều phụ thuộc lớn vào LNG từ khu vực Vịnh Ba Tư. Pakistan gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn LNG từ Qatar và UAE, trong khi Qatar cung cấp hơn 40% nhu cầu LNG của Ấn Độ và khoảng 2/3 của Bangladesh.

Brazil - quốc gia phụ thuộc gần như hoàn toàn vào urê nhập khẩu cũng đối mặt với rủi ro lớn khi một nửa nguồn cung đi qua eo biển Hormuz. Tại Ấn Độ, lô hàng 1,3 triệu tấn urê vừa ký kết có nguy cơ không thể giao đúng hạn.

Ngay cả Mỹ cũng không tránh khỏi tác động. Nông dân nước này ghi nhận tình trạng thiếu hụt nguồn cung tới 25% trong cao điểm mùa vụ, trong khi giá phân bón tăng mạnh. Trước áp lực này, chính quyền Mỹ đang đàm phán với Maroc và Venezuela để tìm nguồn cung thay thế, đồng thời xem xét nới lỏng các rào cản thương mại nhằm hạ nhiệt giá cả.

Ở cấp độ sản xuất, một số nông dân đã bắt đầu điều chỉnh kế hoạch canh tác, chuyển sang các loại cây trồng cần ít phân bón hơn nhằm giảm chi phí đầu vào. Tại Đông Nam Á, Philippines cũng đang chủ động ứng phó. Dù đã đảm bảo đủ nguồn phân bón đến hết tháng 5/2026 và hoàn thành phần lớn kế hoạch nhập khẩu, nước này vẫn lo ngại nguy cơ chậm trễ trong vận chuyển. Chính phủ đang đẩy mạnh đàm phán với Trung Quốc, Nga, Ấn Độ và Belarus để củng cố nguồn cung.

Theo dự báo của Scotia Bank, xuất khẩu urê toàn cầu trong tháng 3/2026 có thể giảm mạnh xuống còn khoảng 1,5 triệu tấn, so với mức bình thường 3,5-5 triệu tấn. Trong khi đó, các nhà phân tích của CRU cảnh báo thế giới hiện không có nhà cung cấp nào đủ khả năng nhanh chóng bù đắp phần thiếu hụt từ Trung Đông.

Nếu xung đột kéo dài, giá các loại phân bón gốc nitơ có thể tăng gấp đôi, đe dọa nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và an ninh lương thực toàn cầu. Không chỉ dừng lại ở sản xuất, tác động còn lan sang người tiêu dùng. Giá nhiên liệu và điện tăng sẽ kéo theo chi phí vận chuyển, chế biến và tiêu thụ thực phẩm leo thang, tạo áp lực lớn lên đời sống, đặc biệt tại các nền kinh tế đang phát triển.

Trong khi đó, bà Alzbeta Klein, Giám đốc điều hành Hiệp hội Phân bón Quốc tế cho rằng, các khu vực có nhiều nông dân quy mô nhỏ và mô hình sản xuất tự cung tự cấp - đặc biệt tại châu Phi và Nam Á sẽ chịu tác động nặng nề nhất. Các quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu phân bón cũng sẽ đối mặt với áp lực kép về giá cả và nguồn cung.

Quỳnh Giang