Tiêu dùng xanh - tiêu chuẩn mới trong quyết định mua sắm

Kết quả khảo sát của Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam Chất lượng cao (HVNCLC) với 21.952 người tiêu dùng và 4.080 điểm bán lẻ, kết quả cho thấy khoảng 2/3 người được hỏi dự kiến sẽ tăng sử dụng sản phẩm xanh trong thời gian tới. Đáng chú ý, 86% người tiêu dùng sẵn sàng chi thêm từ 5-10% để mua sản phẩm xanh. Điều này phản ánh nhận thức tích cực về tiêu dùng bền vững đang lan rộng, nhưng mức độ cam kết tài chính vẫn ở mức thận trọng.

Theo ông Nguyễn Văn Phượng, phụ trách khảo sát HVNCLC, hành vi tiêu dùng xanh hiện nay được quyết định bởi thái độ, trong đó thái độ lại chịu ảnh hưởng từ kiến thức và nhận thức. Tuy nhiên, hành vi mua sắm thực tế lại được “chốt” bởi các yếu tố thị trường như giá cả, chất lượng và mức độ sẵn có của sản phẩm. Trong khi đó, các yếu tố như mối quan tâm môi trường hay ảnh hưởng xã hội chỉ đóng vai trò bối cảnh, chưa đủ mạnh để tác động trực tiếp đến hành vi.

Điều này lý giải vì sao ý thức môi trường cao chưa tự động chuyển hóa thành hành vi tiêu dùng xanh. Người tiêu dùng có thể quan tâm đến môi trường, nhưng khi quyết định mua sắm, họ vẫn cân nhắc rất thực tế: sản phẩm có đáng tiền không, chất lượng có đảm bảo không, có dễ tìm mua hay không.

Theo khảo sát, ba rào cản lớn đối với tiêu dùng xanh hiện nay là giá thành cao, thiếu thông tin minh bạch và khó tiếp cận sản phẩm. Người tiêu dùng ngày càng yêu cầu bằng chứng rõ ràng về nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và lợi ích thực tế, thay vì chỉ tin vào những thông điệp mang tính đạo đức hoặc quảng bá chung chung. Khoảng cách giữa nhận thức và hành vi vì thế không xuất phát từ sự thờ ơ với môi trường, mà chủ yếu do điều kiện thị trường chưa đáp ứng.

Dù còn nhiều rào cản, tiêu dùng xanh vẫn đang trở thành xu hướng rõ nét trong đời sống. Không còn giới hạn ở nhóm người tiêu dùng thu nhập cao, xu hướng này đang lan sang tầng lớp trung lưu và cả nhóm chi tiêu thận trọng, miễn là sản phẩm mang lại cảm giác “đáng tiền”, an toàn và minh bạch thông tin. Khi điều kiện kinh tế được cải thiện và các vấn đề về môi trường, sức khỏe, biến đổi khí hậu ngày càng được quan tâm, tiêu dùng xanh có nền tảng để tiếp tục phát triển.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, tiêu dùng xanh tại Việt Nam đang ở giai đoạn “ổn định về nhận thức nhưng tăng trưởng chậm về hành vi”. Trong trung hạn (2025-2027), xu hướng này sẽ tiếp tục phát triển nhưng khó có khả năng bứt phá mạnh nếu thiếu các can thiệp mang tính hệ thống từ chính sách và thị trường.

Kết quả khảo sát cũng cho thấy bài toán tiêu dùng xanh không chỉ nằm ở phía người tiêu dùng mà còn ở doanh nghiệp. Những rào cản như giá thành, độ phủ thị trường và thiếu minh bạch thông tin cho thấy doanh nghiệp cần thay đổi cách tổ chức sản xuất, phân phối và truyền thông. Việc cung cấp thông tin rõ ràng, có kiểm chứng về nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng sẽ là yếu tố then chốt để xây dựng niềm tin.

Trong ngành thực phẩm, người tiêu dùng ngày càng ưu tiên các tiêu chí như an toàn, truy xuất nguồn gốc và chứng nhận chất lượng. Họ không còn chỉ quan tâm đến giá rẻ mà chuyển sang lựa chọn “giá trị thực” và sự an toàn lâu dài. Đây được xem là biểu hiện của xu hướng tiêu dùng mang tính phòng vệ. Với các sản phẩm phi thực phẩm, tiêu chí lựa chọn tập trung vào độ bền, hiệu quả và độ tin cậy, đòi hỏi doanh nghiệp phải nâng cao chất lượng và công năng sản phẩm.

Về thị trường, các doanh nghiệp HVNCLC đang có xu hướng mở rộng nhưng chưa đồng đều. Chỉ khoảng 60,9% doanh nghiệp có độ phủ toàn quốc, trong khi gần 40% vẫn hoạt động theo chiến lược vùng. Dù vậy, mở rộng thị trường nội địa vẫn là mục tiêu dài hạn, với dư địa lớn tại các khu vực như miền Bắc và Tây Nguyên, nơi tiềm năng tiêu dùng còn chưa được khai thác hết.

Không chỉ tập trung thị trường trong nước, nhiều doanh nghiệp đã từng bước vươn ra quốc tế. Các sản phẩm HVNCLC hiện đã có mặt tại các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc, cho thấy năng lực đáp ứng tiêu chuẩn cao và khả năng cạnh tranh ngày càng được nâng lên. Tuy nhiên, số lượng doanh nghiệp xuất khẩu vẫn chưa nhiều, đồng nghĩa với dư địa mở rộng còn lớn.

Theo bà Vũ Kim Hạnh, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp HVNCLC, năm 2026 đánh dấu một chu kỳ cạnh tranh mới, trong đó yếu tố cốt lõi không còn chỉ là giá hay quy mô, mà là niềm tin và tính bền vững. Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp Việt cần tiếp tục chuyển đổi theo hướng xanh hóa, nâng cao tính minh bạch và chuyên nghiệp để đáp ứng kỳ vọng ngày càng cao của thị trường, đồng thời xây dựng nền sản xuất bền vững trong dài hạn.

Ngọc Hậu