Báo chí cách mạng phải phản ánh sự thật, vun đắp niềm tin vào những điều tốt đẹp

Sức mạnh của báo chí trong thời đại số

Báo chí từ lâu đã được xem là một trong những thiết chế có ảnh hưởng lớn đối với đời sống xã hội. Không chỉ truyền tải thông tin, tri thức và các giá trị tiến bộ, báo chí còn tạo ra diễn đàn để công chúng trao đổi, thảo luận những vấn đề chung của xã hội.

Báo chí tác nghiệp tại sự kiện. Ảnh: Hoàng Hà

Tại Việt Nam, kể từ khi báo Thanh Niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập ra số đầu tiên ngày 21/6/1925, báo chí cách mạng luôn đồng hành cùng sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ đất nước.

Ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của internet, mạng xã hội và các nền tảng số đã làm thay đổi sâu sắc môi trường truyền thông. Nếu trước đây báo chí giữ vai trò gần như độc quyền trong việc cung cấp thông tin thì hiện nay, thông tin được sản xuất, lan truyền và tiếp nhận với tốc độ chưa từng có.

Trong bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số”, Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra một thực tế ngày càng hiện hữu và có nhiều ảnh hưởng: “Không gian số đã trở thành một thành tố thiết yếu của đời sống thực hằng ngày”. Bên cạnh những ưu điểm rõ rệt, “Công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông xuyên biên giới đã làm thay đổi tận gốc cách thông tin được tạo ra, phân phối, tiếp nhận và kiểm chứng”. Trong bối cảnh đó, bài viết nêu ra nhận định thuyết phục: “trong trật tự truyền thông mới, báo chí không còn giữ vị trí gần như độc quyền phát tin”. Có thể thấy, những thực tế và các xu hướng mới nêu trên đang đòi hỏi thiết chế báo chí ở nước ta phải nỗ lực đổi mới để có thể hoàn thành tốt sứ mệnh “phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng” như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng tâm niệm.

Trở thành “điểm tựa” niềm tin trong thời đại số

Theo Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, sự phổ biến của các nền tảng mạng xã hội, các kênh thông tin mới đặt các cộng đồng xã hội trước “đời sống thông tin phức tạp hơn, dễ bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời, tin sai lệch, thao túng thuật toán và những hoạt động tán phát thông tin có chủ đích. Tin giả, tin nửa đúng nửa sai, mập mờ, hình ảnh và âm thanh giả mạo, nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra, xâm phạm bản quyền, tấn công mạng và đánh cắp dữ liệu diễn ra ngày càng tinh vi”. Trên thực tế, chúng ta cũng đã từng chứng kiến những “thông tin sai có thể lan xa trước khi sự thật kịp được kiểm chứng”. Hệ quả tiềm ẩn là “tình trạng phát ngôn bị cắt ghép có thể làm tổn hại uy tín cá nhân, tổ chức, thậm chí ảnh hưởng đến niềm tin của Nhân dân vào chính sách của Đảng và Nhà nước”.

Quả vậy, sự xuất hiện và phát triển mạnh mẽ của các kênh thông tin “phi báo chí” khiến các cộng đồng xã hội sẽ luôn phải đối diện với một số nguy cơ. Thứ nhất, các luồng công luận có thể bị chi phối bởi nguyên tắc số đông cho nên không phải bao giờ cũng phản ánh những lợi ích chính đáng, đúng đắn. Thứ hai, thực tế xã hội bất bình đẳng khiến cho các dòng chảy công luận có thể bị lấn át bởi các nhóm công chúng có nhiều lợi thế.

Hai nguy cơ nêu trên không chỉ có thể đẩy công chúng đến những nhận thức, quan điểm, và hành vi sai lệch, mà còn có thể tạo ra những thách thức nan giải cho các nhà lãnh đạo, quản lý khu vực công. Nếu không hoặc chậm trễ can thiệp chính sách để thỏa mãn công luận thì có thể chịu sức ép ngày càng gia tăng. Ngược lại, nếu luôn coi công luận như một nguyên liệu đầu vào của các hành động chính sách thì lại có thể rơi vào xu hướng dân túy.

Trong thời đại số, báo chí đóng vai trò quan trọng dẫn dắt thông tin

Trước những xu hướng mới, không thể đảo ngược, bài viết của Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định quan điểm đúng đắn: những “sự thay đổi đó không làm giảm vai trò của báo chí cách mạng. Trái lại, khi thông tin quá nhiều, xã hội càng cần những địa chỉ đáng tin cậy để xác định điều gì đúng, điều gì còn phải kiểm chứng, điều gì chỉ là cảm xúc đám đông hoặc sự sắp đặt có chủ ý”. Để thích ứng với bối cảnh hiện nay, Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng “Báo chí phải là nơi nhân dân tìm đến khi cần sự xác nhận đáng tin cậy, không phải nơi chạy theo xu hướng. Xã hội cần nơi tin cậy để hiểu đúng sự thật. Người dân cần biết việc gì đã xảy ra, vì sao xảy ra, tác động đến ai, trách nhiệm thuộc về đâu và giải pháp nào có cơ sở…trách nhiệm của báo chí không chỉ là nhanh hơn, mà trước hết phải đúng hơn, sâu sắc hơn, có ích hơn”.

Quả vậy, trên phạm vi toàn cầu, thiết chế báo chí ở mọi quốc gia đang phải thay đổi mạnh mẽ để có thể giữ vững vị thế trước sự cạnh tranh của các nền tảng thông tin mới. Không chỉ dừng ở những chức năng cổ điển như thông tin, giáo dục, giải trí, kết nối xã hội, thiết chế báo chí đang nỗ lực thực hiện thêm hàng loạt những chức năng mới như: giám sát quyền lực công, định hình các vấn đề chính sách, kiến tạo các hành động cộng đồng, xây dựng và vun đắp các giá trị văn hóa tốt đẹp…vv.

Lấy công chúng làm trung tâm

Ngày nay, chúng ta có thể dễ dàng đồng thuận rằng không một cơ quan báo chí nào có thể tồn tại bền vững nếu không thu hút được sự quan tâm của công chúng. Cũng có nghĩa, sự ủng hộ và theo dõi thường xuyên của công chúng không chỉ là yếu tố bảo đảm các nguồn lực cần thiết mà còn là minh chứng cho sự hữu ích của mỗi cơ quan báo chí.

Vì thế, theo Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, các cơ quan báo chí ở nước ta “phải đặt công chúng ở vị trí trung tâm”, mỗi tòa soạn báo cần ý thức rằng “công chúng số hiện nay không chỉ tiếp nhận thông tin mà thường xuyên phản hồi, đặt câu hỏi, kiểm chứng ngược, góp ý, cung cấp dữ liệu và đòi hỏi báo chí minh bạch hơn”. Do đó, “báo chí phải biết lắng nghe nhưng không chạy theo mọi cảm xúc tức thời, tôn trọng tranh luận nhưng tuyệt đối không dung dưỡng thông tin độc hại”. Mỗi cơ quan báo chí cần nỗ lực đổi mới để “trở thành một tòa soạn số hiện đại, một trung tâm dữ liệu và tri thức, một địa chỉ tin cậy của nhân dân”

Để báo chí đến với công chúng, nỗ lực tiếp cận thông qua mọi nền tảng là yêu cầu sống còn với các cơ quan báo chí. Tuy nhiên, Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nêu ra cảnh báo cần thiết: báo chí ở nước ta “không thể để lệ thuộc vào thuật toán bên ngoài”. Bởi lẽ, “nếu chỉ chạy theo lượt xem và cơ chế đề xuất, cơ quan báo chí dễ mất dữ liệu độc giả, mất quyền phân phối, mất bản sắc và chịu rủi ro khi thuật toán thay đổi”. Do đó, các cơ quan báo chí cần ý thức rằng “làm chủ không gian số nghĩa là biết khai thác các nền tảng toàn cầu, đồng thời xây dựng kênh riêng, cộng đồng độc giả riêng, dữ liệu riêng và thương hiệu tin cậy riêng”.

Bối cảnh mới và những yêu cầu, kỳ vọng mới cũng đang đặt ra nhu cầu thường xuyên đổi mới, nâng cao năng lực với những người làm báo. Theo Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, trước hết, đội ngũ cán bộ lãnh đạo và quản lý các cơ quan báo chí cũng phải thay đổi: “Tổng biên tập trong tòa soạn số không chỉ là người duyệt nội dung, mà còn phải kiến tạo chiến lược sản phẩm, dữ liệu, công chúng, công nghệ và nhân lực”.

Với mỗi nhà báo, “phải biết làm việc với dữ liệu, công cụ số, mạng xã hội, nguồn tin mở và các chuẩn mực an toàn thông tin…Cần tránh tình trạng đăng trước kiểm chứng sau hay để mạng xã hội dẫn dắt…Trước khi đăng một tác phẩm báo chí, người làm báo cần trả lời ba câu hỏi: có đúng không, có cần thiết không, có ích cho xã hội không?”

Có thể thấy, bài viết của Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhận định chính xác về các đặc điểm bối cảnh hiện nay, những thách thức mới nảy sinh với thiết chế báo chí ở nước ta, và phác họa những định hướng chiến lược để các cơ quan báo chí có thể đổi mới, thích ứng thành công với các xu hướng mới, qua đó trở thành nơi tin cậy cho những thông tin đúng sự thật, vun đắp niềm tin của công chúng vào những điều tốt đẹp trong tương lai.

Nguyễn Văn Đáng