Kỷ nguyên AI: Điều gì làm nên sức mạnh báo chí?

Nhân kỷ niệm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, trong bối cảnh các cơ quan báo chí tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số và đổi mới mô hình hoạt động, trí tuệ nhân tạo nổi lên như một trong những công nghệ có sức tác động mạnh mẽ nhất đến nghề báo.

Từ hỗ trợ tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu đến tham gia sản xuất nội dung, AI đang hiện diện ngày càng sâu trong các tòa soạn. Song cùng với những cơ hội nâng cao năng suất là hàng loạt câu hỏi về độ tin cậy của thông tin, đạo đức nghề nghiệp và vai trò không thể thay thế của người làm báo.

Trong cuộc cách mạng công nghệ mới, AI đang làm thay đổi báo chí ra sao và đâu là giá trị cốt lõi giúp nghề báo tiếp tục khẳng định vị thế của mình?

Trí tuệ nhân tạo đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi số, mở ra cơ hội nâng cao năng lực sản xuất nội dung và đổi mới mô hình hoạt động của các cơ quan báo chí.

Sự dịch chuyển của nghề báo trong kỷ nguyên AI

Lịch sử báo chí luôn gắn liền với những bước tiến của công nghệ. Từ máy đánh chữ, máy ảnh, truyền hình đến internet. Tuy nhiên, đồng hành cùng sự phát triển của công nghệ là những lo ngại rằng nghề báo sẽ bị thay đổi hoặc thậm chí bị thay thế.

Nhưng thực tế cho thấy, công nghệ không làm mất đi vai trò của báo chí mà giúp báo chí mở rộng khả năng tiếp cận công chúng và nâng cao hiệu quả tác nghiệp. Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo đang mở ra một cuộc chuyển đổi tương tự, nhưng với quy mô và tốc độ lớn hơn nhiều.

Nếu như công nghệ trước đây chủ yếu hỗ trợ quá trình truyền tải thông tin thì AI đã bắt đầu tham gia trực tiếp vào quy trình sản xuất nội dung. Nhiều công việc vốn tiêu tốn nhiều thời gian như chép băng phỏng vấn, tổng hợp tài liệu, tìm kiếm dữ liệu hay dịch thuật hiện có thể được thực hiện trong vài phút.

Tại nhiều tòa soạn quốc tế, AI đang được sử dụng để theo dõi xu hướng dư luận, phát hiện các chủ đề đang được quan tâm, phân tích hành vi độc giả và đề xuất hướng triển khai nội dung. Trong lĩnh vực tài chính, chứng khoán, thời tiết hoặc thể thao, các hệ thống AI còn có thể hỗ trợ tạo bản nháp cho những bản tin ngắn dựa trên dữ liệu có cấu trúc.

Đối với người làm báo, giá trị lớn nhất của AI không nằm ở việc thay thế con người mà ở khả năng giải phóng nguồn lực khỏi những công việc mang tính kỹ thuật. Một phóng viên được đào tạo để phát hiện vấn đề, tiếp cận nguồn tin, kiểm chứng dữ liệu và kể những câu chuyện có ý nghĩa đối với xã hội. Khi AI đảm nhận một phần công việc lặp lại, nhà báo sẽ có thêm thời gian để tập trung vào những giá trị cốt lõi ấy.

Trước tiến trình chuyển đổi sâu rộng của công nghệ, trao đổi với VnBusiness, ông Bùi Công Duyến - Chuyên gia công nghệ truyền thông, Giám đốc sản phẩm Tòa soạn hội tụ ONECMS cho biết: “Rất nhiều cơ quan báo chí ở Việt Nam đã sử dụng trí tuệ nhân tạo để áp dụng vào quá trình làm việc, từ cách sản xuất nội dung, chọn lọc tin tức phù hợp xu hướng độc giả, phân phối tin tức. Đặc biệt, AI còn dễ dàng chuyển đổi nội dung giữa các loại hình báo chí”.

AI thay đổi cách làm báo, nhưng không thay thế sứ mệnh của báo chí.

Chuyên gia cho biết thêm, AI đang mang lại vô vàn cơ hội cho ngành báo chí Việt Nam, thứ nhất là khả năng tăng hiệu quả sản xuất nội dung, phóng viên có thể rút ngắn thời gian “tạo ra thành phẩm”, kiểm tra lỗi chính tả và bố cục triển khai nội dung bài. Thứ hai, khả năng tiếp cận đối tượng, việc cá nhân hóa nội dung theo hành vi người đọc giúp tăng tỷ lệ tương tác và xây dựng “data bạn đọc” chất lượng.

“Đặc biệt, AI còn giúp việc quản trị tòa soạn trở nên hiệu quả hơn, thông qua các chỉ số đo lường thông minh, từ đó chất lượng tin bài sẽ được kiểm soát một cách có hệ thống và định hướng cụ thể”, ông Bùi Công Duyến nhận định.

Giữa cuộc đua công nghệ, sự thật vẫn là đích đến

Trong hoạt động báo chí, tốc độ luôn quan trọng. Nhưng tốc độ chưa bao giờ là giá trị cao nhất.

Giá trị lớn nhất của báo chí nằm ở sự chính xác, khách quan và khả năng kiểm chứng thông tin. Đây cũng chính là điểm mà AI đang bộc lộ nhiều giới hạn.

Một trong những vấn đề được nhắc đến nhiều nhất hiện nay là hiện tượng “ảo giác dữ liệu”, khi AI tạo ra những thông tin nghe có vẻ hợp lý nhưng hoàn toàn không có thật. Hệ thống có thể tự xây dựng số liệu, nguồn dẫn hoặc phát ngôn không tồn tại mà người dùng khó phát hiện nếu không kiểm tra lại.

Trong môi trường báo chí, những sai sót như vậy có thể gây hậu quả lớn. Một thông tin sai lệch liên quan đến doanh nghiệp, thị trường tài chính hay chính sách công có thể tác động đến hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người.

Trong khi đó, khả năng lan truyền của thông tin trên môi trường số ngày càng mạnh mẽ khiến việc đính chính trở nên khó khăn hơn.

Cùng với đó là sự phát triển của các công nghệ tạo ảnh, âm thanh và video giả. Chỉ trong vài năm, chất lượng của các sản phẩm deepfake đã tăng lên đáng kể, khiến ranh giới giữa thật và giả trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh AI và mạng xã hội làm thay đổi cách công chúng tiếp cận thông tin, điều xã hội cần không phải là ít báo chí hơn mà là một nền báo chí chuyên nghiệp hơn. Chia sẻ với VnBusiness, PGS Nguyễn Văn Thăng Long - Phó Chủ nhiệm Bộ môn Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam nhận định, để cạnh tranh với các nguồn tin phi chính thống, các cơ quan báo chí cần nâng cao năng lực cập nhật tin tức theo thời gian thực, đồng thời đẩy mạnh tương tác với độc giả trên nhiều nền tảng số.

Kỷ nguyên AI đặt ra thách thức mới, đồng thời mở ra cơ hội nâng tầm báo chí chuyên nghiệp.

“Khi bất kỳ ai cũng có thể tạo ra nội dung bằng AI, giá trị của nhà báo không còn nằm ở việc ai đăng tin nhanh hơn. Điều công chúng tìm kiếm là những nguồn thông tin đáng tin cậy, được xác minh và chịu trách nhiệm trước xã hội”, PGS Nguyễn Văn Thăng Long nhấn mạnh.

Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng AI không làm suy giảm vai trò của báo chí mà đang buộc báo chí quay trở lại với những giá trị nền tảng của mình.

Bên cạnh câu chuyện về độ chính xác, vấn đề bản quyền cũng đang trở thành chủ đề được quan tâm trên toàn cầu. Các mô hình AI được huấn luyện từ lượng dữ liệu khổng lồ trên internet, trong đó có hàng triệu sản phẩm báo chí được tạo ra bằng công sức và nguồn lực của các cơ quan truyền thông.

Không ít tổ chức báo chí đã lên tiếng yêu cầu xây dựng cơ chế minh bạch hơn trong việc sử dụng dữ liệu để phát triển AI. Bởi nếu nội dung báo chí chất lượng bị khai thác mà không có cơ chế chia sẻ lợi ích phù hợp, động lực đầu tư cho báo chí chuyên nghiệp có thể bị ảnh hưởng trong dài hạn.

Song dù là câu chuyện bản quyền, tin giả hay việc làm, tất cả đều dẫn đến một câu hỏi cốt lõi: điều gì làm nên giá trị không thể thay thế của báo chí?

Giữ “linh hồn” báo chí trong thời đại AI

Suốt hơn một thế kỷ phát triển, báo chí cách mạng Việt Nam đã đồng hành cùng những chặng đường quan trọng của đất nước. Từ những năm tháng đấu tranh giành độc lập đến công cuộc đổi mới và hội nhập, báo chí không chỉ phản ánh hiện thực mà còn góp phần định hướng nhận thức xã hội, lan tỏa các giá trị tích cực và bảo vệ lợi ích cộng đồng. Những giá trị ấy được tạo nên bởi con người.

AI có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn con người. AI có thể tóm tắt hàng trăm trang tài liệu trong vài phút. AI có thể viết một bản tin ngắn dựa trên dữ liệu có sẵn. Nhưng AI không thể thay thế trải nghiệm thực tế của phóng viên tại hiện trường, không thể cảm nhận những chuyển động của đời sống xã hội và cũng không thể chịu trách nhiệm trước công chúng về những thông tin được công bố.

Một bài báo có giá trị không chỉ bởi dữ kiện mà còn bởi góc nhìn, trách nhiệm và bản lĩnh của người làm báo. Đằng sau mỗi tác phẩm báo chí chất lượng là quá trình kiểm chứng, đối chiếu, lựa chọn thông tin và cân nhắc tác động xã hội của nội dung được đăng tải.

Đó là những yếu tố thuộc về đạo đức nghề nghiệp, điều mà công nghệ khó có thể thay thế.

Thực tế, nhiều tòa soạn tại Việt Nam hiện nay đều thống nhất nguyên tắc rằng AI chỉ là công cụ hỗ trợ. Quyền quyết định cuối cùng đối với mọi sản phẩm báo chí vẫn thuộc về biên tập viên và nhà báo. Công nghệ có thể giúp tăng tốc quy trình sản xuất, nhưng trách nhiệm đối với sự thật vẫn thuộc về con người.

Điều đáng chú ý là AI càng phát triển thì những phẩm chất cốt lõi của nghề báo càng trở nên quan trọng. Đó là khả năng phản biện độc lập, năng lực xác minh thông tin, sự nhạy cảm trước các vấn đề xã hội và tinh thần phụng sự lợi ích công chúng.

Nhìn từ góc độ đó, AI không phải là đối thủ của báo chí. Ngược lại, sự phát triển của AI đang tạo ra cơ hội để báo chí khẳng định rõ hơn vai trò của mình trong đời sống hiện đại.

Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam năm nay diễn ra trong bối cảnh ngành báo chí đứng trước một bước ngoặt công nghệ mới. Nhưng cũng giống như nhiều giai đoạn chuyển đổi trước đây, giá trị cốt lõi của nghề báo vẫn không thay đổi: tìm kiếm sự thật, phục vụ công chúng và góp phần thúc đẩy sự phát triển của xã hội.

Công nghệ sẽ tiếp tục đổi mới. AI sẽ ngày càng thông minh hơn. Song niềm tin của công chúng vẫn sẽ được xây dựng từ những tác phẩm báo chí trung thực, có trách nhiệm và giàu giá trị nhân văn. Đó chính là nền tảng để báo chí bước vào kỷ nguyên AI với tâm thế chủ động, tự tin và bản lĩnh.

Tiến Anh