6 tháng sau cuộc chiến Iran, giá dầu bước vào trạng thái 'bình thường mới'

Ô tô chờ tiếp nhiên liệu tại một cây xăng ở bang Maryland (Mỹ) ngày 29/8/2026.

6 tháng sau, cuộc chiến đã rơi vào một trạng thái giằng co mong manh. Dầu vẫn được vận chuyển ra ngoài, nhưng với khối lượng ít hơn; giá xăng vẫn ở mức cao. Các tàu vẫn di chuyển nhưng ít hơn trước chiến sự và theo những tuyến đường khác.

Ở mức 89 USD/thùng, dầu hiện đắt hơn 23% so với trước chiến sự, đẩy giá mọi thứ từ xăng cho đến nhựa tăng lên. Nhưng nếu 6 tháng trước, có lẽ hầu hết các lãnh đạo ngành năng lượng dự đoán giá dầu sẽ ở mức cao hơn nhiều. Nền kinh tế toàn cầu đã cho thấy, khả năng thích ứng đáng ngạc nhiên khi hoạt động mà không có toàn bộ lượng năng lượng từng mua từ Vịnh Ba Tư - một trong những khu vực sản xuất dầu quan trọng nhất thế giới.

Theo tờ The New York Times, có một vài lý do giải thích điều này. Các quốc gia phụ thuộc nhiều vào dầu mỏ từ Trung Đông đã cắt giảm lượng tiêu thụ. Chính quyền Tổng thống Donald Trump và các chính phủ khác đã rút dầu từ các kho dự trữ chiến lược. Các công ty trên khắp châu Mỹ đã khai thác nhiều dầu hơn dự kiến, trong khi nhiều doanh nghiệp tại vùng Vịnh đã tìm cách xuất khẩu dầu bất chấp những nguy hiểm khi đi qua eo biển Hormuz. Và trong một động thái mà ít người dự đoán, Trung Quốc - quốc gia thường là nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới - đã cắt giảm mạnh lượng mua.

Giá dầu từ đây sẽ diễn biến như thế nào còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có việc Mỹ và Iran sẽ tiếp tục can thiệp vào hoạt động giao thông qua eo biển trong bao lâu và liệu Trung Quốc có bắt đầu nhập khẩu thêm dầu hay không. Tuy nhiên, hiện tại, thị trường dường như đang dần ổn định theo một trạng thái bình thường mới. Mối lo lớn hơn là các cuộc chiến - ở Trung Đông cũng như giữa Nga và Ukraine - đã khiến nhiều nhà máy lọc dầu ngừng hoạt động, làm thế giới có ít công suất hơn để biến dầu thô thành xăng và dầu diesel, qua đó khiến những loại nhiên liệu này đắt đỏ hơn nhiều.

Giá dầu tăng kéo theo giá xăng tăng và mức tăng của giá xăng có lẽ là tác động rõ ràng nhất của cuộc chiến đối với người tiêu dùng Mỹ. Theo Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA), giá xăng không chì trung bình trên toàn nước Mỹ ở mức 4,09 USD/gallon (1 gallon = 3,78 lít) vào ngày 28/8, tăng 38% kể từ khi chiến sự bắt đầu.

Giá xăng tăng phần lớn do dầu thô đắt hơn. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), dầu thô chiếm khoảng một nửa giá bán lẻ tại các trạm xăng. Thuế, chi phí vận chuyển và lợi nhuận của các trạm xăng chiếm phần lớn phần còn lại, nhưng tác động không đồng đều: Giá xăng trung bình ở California là 5,65 USD/gallon, trong khi tại Texas là 3,63 USD/gallon.

Giá dầu diesel đã tăng nhanh hơn cả xăng, tiến gần mức cao kỷ lục được thiết lập vào năm 2022. Với mức 5,61 USD/gallon, giá diesel hiện tăng gần 50% so với trước chiến sự.

Diesel cung cấp năng lượng cho một phần lớn hoạt động của nước Mỹ, được sử dụng cho tàu hỏa, xe tải và các loại máy móc hạng nặng khác. Khi giá tăng, các doanh nghiệp thường chuyển phần chi phí này sang khách hàng, tạo ra những tác động rộng lớn đối với lạm phát.

Giá tăng vì có ít nhà máy lọc dầu sản xuất diesel hơn. Sản lượng diesel tại Trung Đông đã giảm do giao tranh, trong khi tình hình càng trầm trọng hơn bởi công suất lọc dầu của Nga suy giảm sau các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào các cơ sở lọc dầu của nước này.

Các chuyên gia năng lượng thường mô tả biến động giá nhiên liệu là “tăng như tên lửa, giảm như chiếc lông vũ” - một hiện tượng có nghĩa là giá xăng nhanh chóng phản ánh mức tăng của giá dầu nhưng lại chậm giảm theo khi giá dầu đi xuống. Khi giá dầu thô trong một thời gian ngắn giảm xuống mức trước chiến sự vào cuối tháng 6 và đầu tháng 7, giá xăng trung bình vẫn cao hơn 30% so với trước chiến sự. Xu hướng này được dự báo sẽ tiếp tục.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 28/8 thông báo nền kinh tế lớn nhất thế giới này đã đạt được thỏa thuận dầu mỏ quy mô lớn với Venezuela, cho phép Washington nắm quyền kiểm soát đa số đối với trữ lượng dầu mỏ khoảng 65 tỷ thùng đã được kiểm chứng tại nước này.

Tổng thống Trump nói thỏa thuận sẽ giúp hạ giá xăng cho người Mỹ. Đây là một mục tiêu quan trọng đối với vị tổng thống đảng Cộng hòa này, trong bối cảnh cuộc chiến Iran làm chậm hoạt động vận chuyển dầu từ Vịnh Ba Tư và giữ giá ở mức cao, chỉ vài tháng trước cuộc bầu cử tháng 11 tại Mỹ.

Tuy nhiên, theo hãng tin AP, các chuyên gia nhiều lần cảnh báo rằng cơ sở hạ tầng dầu mỏ xuống cấp của Venezuela sẽ cần nhiều năm và hàng tỷ USD để sửa chữa. Sản lượng tăng đáng kể được dự báo sẽ không thể diễn ra nhanh chóng.

Bà Amy Myers Jaffe, Giám đốc Phòng thí nghiệm Năng lượng, Công lý Khí hậu và Phát triển Bền vững thuộc Đại học New York, nhận định thỏa thuận có thể “hữu ích về lâu dài, nhưng sẽ không làm thay đổi bất cứ điều gì đối với giá xăng tại các trạm bán lẻ vào dịp cuối tuần Ngày Lao động (7/9)”.

Không bên nào nói rõ ai sẽ chi trả cho các khoản đầu tư vào cơ sở hạ tầng và chi phí sẽ là bao nhiêu. Ông Kevin Book, Giám đốc điều hành tại ClearView Energy Partners cho biết, ngành dầu mỏ đang chờ đợi sự rõ ràng về các chi tiết của thỏa thuận. Ông nói Venezuela có khả năng tăng sản lượng dầu trong quá khứ nước này từng sản xuất cao hơn mức hiện tại hơn 2,5 triệu thùng/ngày), nhưng những khoản đầu tư ở quy mô này không thể được triển khai nhanh chóng. Theo ông, sẽ cần thời gian - nhiều năm - để triển khai lượng vốn lớn như vậy và tạo ra mức tăng sản lượng mà lịch sử cho thấy là có thể đạt được.

Nhiều chi tiết quan trọng vẫn chưa rõ, trong đó có việc ai sẽ chịu trách nhiệm cho những khoản đầu tư cần thiết, nhà vận hành tư nhân là ai và phần lợi ích của Mỹ trong công ty được phân chia như thế nào. Mỹ sẽ nhận 55% sản lượng thực tế của công ty, nhưng chưa rõ phần nào trong số đó đến từ quyền sở hữu và phần nào đến từ quyền mua dầu với giá thành.

Cũng chưa rõ ngành dầu mỏ sẽ phản ứng như thế nào. Việc thuyết phục các công ty dầu mỏ lớn của Mỹ quay trở lại khu vực có thể là một thách thức, xét đến tình trạng bất ổn chính trị và cơ sở hạ tầng bị hư hại.

Ông David Oxley, nhà kinh tế trưởng về khí hậu và hàng hóa tại Capital Economics, cho biết xét trên bề mặt, thỏa thuận có thể tăng gấp đôi trữ lượng dầu của Mỹ và giảm sự phụ thuộc vào dầu thô từ Canada và Mexico. Tuy nhiên, Oxley cảnh báo rằng có những trở ngại về logistics và cho rằng giá trị trữ lượng dầu của Venezuela có thể đã bị phóng đại.

Ông cho rằng ngay cả khi có những bảo đảm về pháp lý và an ninh, vẫn chưa rõ các công ty dầu mỏ Mỹ “sẽ nhiệt tình đầu tư” hay không, đồng thời lưu ý rằng “đơn giản là có thể có những cơ hội thương mại hấp dẫn hơn ở những nơi khác”.

Ngọc Quang (PV TTXVN tại Washington)